Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты

Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы

Қазақстан Республикасының Президенті – Қ.К. Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы

Сындарлы қоғамдық диалог – Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі

Билік пен қоғам арасында тұрақты диалог орнату
арқылы ғана қазіргі геосаяси ахуалға бейімделген 
үйлесімді мемлекет қалыптастыруға болады

Анна Альшанская, ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ әлеуметтік-экономикалық зерттеулер бөлімінің аға ғылыми қызметкері

Аңдатпа. Осы мақалада ұлттық экономиканың экономикалық дамуының маңызды факторы ретінде Қазақстан халқының тұрмыс деңгейі жүргізіледі. Халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру деңгейі мөлшеріне байланысты кірістердің құрылымы мен серпіні қаралды. Табыстар мен кедейлікті саралаудың негізгі үрдістері анықталды. Халықтың тұтынушылық және қаржылық мінез-құлқын талдауға назар аударылады.

Түйін сөздер: кірістер, өмір сүру деңгейі, еңбекақы, теңсіздік, тұтыну, тауарлар, шығындар, жинақ, инвестициялар

 УРОВЕНЬ ЖИЗНИ НАСЕЛЕНИЯ КАЗАХСТАНА: ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯ ДОХОДОВ И ЭКОНОМИЧЕСКОЕ ПОВЕДЕНИЕ

Анна Альшанская

Аннотация. В настоящей статье проводится уровня жизни населения Казахстана как важнейшего фактора экономического развития национальной экономики. Рассмотрена структура и динамика доходов, от размера которых зависит степень удовлетворения потребностей населения. Выявлены основные тенденции дифференциации доходов и бедности. Акцентируется внимание на анализе потребительского и финансового поведения населения.

Ключевые слова: доходы, уровень жизни, заработная плата, неравенство, потребление, товары, расходы, сбережения, инвестиции

THE STANDARD OF LIVING OF THE POPULATION OF KAZAKHSTAN: INCOME DIFFERENTIATION AND ECONOMIC BEHAVIOR

Abstract. This article analyzes the standards of living of Kazakhstan's population as the most important factor in the economic development of the national economy. The structure and dynamics of income distribution as well as dynamics of income inequality are revealed. The particular focus is given to analysis of consumer and financial behavior of the population.

Keywords: income, standard of living, wages, inequality, consumption, goods, expenses, savings, investments

Кіріспе. Азаматтардың лайықты деңгейі мен сапалы өмірін қамтамасыз ету үшін қажетті жағдайлар жасау кез келген мемлекеттің басты міндеті болып табылады. Кешенді көрсеткіш ретінде халықтың өмір сүру деңгейі халықтың әл-ауқаты, адами капиталдың жинақталуы және адами даму деңгейі тәрізді аспектілерді көрсетеді. Сондықтан әлемнің көптеген елдері түрлі саясат жүргізіп, реформаларды іске асыра отырып және әртүрлі қайта құруды жүзеге асыра отырып, азаматтардың әл-ауқатының деңгейін арттыруға ұмтылады, осылайша қоғамдағы әлеуметтік, экономикалық және саяси тұрақтылықты қамтамасыз етеді.

Қазіргі уақытта іске асырылып жатқан Қазақстанның саясаты әлеуметтік бағытқа ие және өмірдің сапалы көрсеткіштеріне қол жеткізуге бағытталған. Қазақстан азаматтарының әл-ауқатын арттыру мемлекеттік және үкіметтік даму бағдарламаларының басым бағыты болып қалады. Қазақстанда соңғы жылдары адами даму индексінің базалық көрсеткіштері айтарлықтай жақсарды. Егер 2007 жылы Қазақстан адами әлеуеттің дамуының орташа деңгейі бар елдердің қатарына кірсе және 177 елдің ішінде 73 орынды иеленсе, қазіргі кезде Қазақстан адами әлеуеттің дамуының жоғары деңгейі бар елдер тобында 56 орында (188 елдің ішінде) тұр.

2000-2016 жылдар кезеңінде адам дамуының индексінің индексіне сәйкес туу кезіндегі күтілетін өмір сүру ұзақтығы 6 жылға өсіп, 69,6 жылды құрады. Оқу жылының күтілетін саны да 1,2 астам жылға артты. Қазақстанның жан басына шаққандағы ЖІӨ 18,5-тен 22 мың долларға дейін өсті. Сондай-ақ, соңғы жылдары ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен тұратын халықтың үлесінің азаюы және елдегі жұмыссыздық деңгейінің төмендеуі маңызды өзгеріс болды.

Алайда, халықтың әлеуметтік әділдігі мен қорғалуын қамтамасыз ету, әлеуметтік теңсіздікті теңестіру, халықтың лайықты өмір сүру деңгейін қамтамасыз ету нақты ақшалай кірістерді қысқарту және қазақстандық отбасылардың тұтыну жағдайында аса өзекті болып отыр. Халықтың нақты табыстарының төмендеуі халықтың тұтыну тәртібі мен тұтыну шығыстарына әсер етеді. Осылайша, сатып алу қабілетінің төмендеуі халықтың белсенді тұтыну моделінен үнемдеу режиміне көшуін айқындады. Бүгінгі күні олардың көп бөлігі азық-түлік тауарларын сатып алуға және қызметтер төлеміне шығындалады, бұл жоғары деңгейдің және өмір сүру сапасының жеткіліксіз екендігін куәландырады. Жалпы, Қазақстанда қарастырылып отырған кезеңде тұтынылған табыс пен зейнетақының орташа мөлшерінің сатып алу қабілеті екі ең төменгі күнкөріс деңгейінен аспады, бұл әлеуметтік шиеленіс қаупінің болуын білдіреді.

Сондай-ақ, қазақстандықтардың әл-ауқатының артуы бір жағынан, ақшалай табыс көздерінің қаншалықты әртараптандырылғанына және ағымдағы тұтыну көлемінің сақталуын және жинақ деңгейінің жоғарылау мүмкіндігін қамтамасыз ететін беріктік қоры қалыптасқанына және екінші жағынан, қолда бар ақша қаражатына билік ету қабілетіне байланысты.

Халықтың табысы: құрылымы мен динамикасы

 Халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру дәрежесі мөлшеріне байланысты халықтың ақшалай табыстары қоғамның өмір сүру деңгейінің маңызды индикаторларының бірі болып табылады.

2013-2017 жылдар кезеңінде халықтың орташа жан басына шаққандағы атаулы ақшалай табысы шамамен 1,4 есе артып, 2017 жылы 81 529 теңгені құрады. Алайда халықтың нақты ақшалай табысы біртіндеп төмендеді. Инфляция есебімен халықтың нақты табыстары 2016 жылы 0,7%-ға төмендеді, ал 2017 жылы олардың қарқыны минус 0,9%-ға жетті. Осылайша, 2017 жылы экономикалық өсудің оң қарқынына қарамастан нақты ақшалай табыстармен жағдай күрделі болып қалды (1-суретті қараңыз).

9

1-сурет. Жалпы ішкі өнімнің, халықтың ақшалай табыстары мен жалақысының динамикасы

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

 

ҚР Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің (ҰЭМ СК) деректері бойынша 2017 жылы орташа жылдық тұтынушылық құнсыздану деңгейі 7,4%-ға дейін төмендеді (2016 жылғы  көрсеткішпен салыстырғанда 14,6%), бұл атаулы ақшалай табыстың өсу қарқынынан жоғары болды. Осылайша, номиналды ақшалай табыстардың 6,5% өсуі 2017 жылы азық-түлік (8,6%), азық-түлік емес (8,4%) тауарларға тұтыну бағаларының өсуімен толық жабылды (2-суретті қараңыз), бұл қазақстандықтардың нақты табыстарының одан әрі төмендеуін тудырды.

2016-2017 жж. құнсызданудың бәсеңдеуі негізгі компоненттер бойынша біркелкі емес жүргенін атап өту қажет (2-суретті қараңыз). 2017 жылы 2016 жылмен салыстырғанда азық-түлік емес тауарларға бағаның өсу қарқыны 14 т.т. азайды. Азық-түлік тауарлары бойынша төмен жылжу тек 4 т. т. құрады. Ақылы қызметтерге бағаның өсуі 2016 және 2015 жылдардағыдай 2017 жылы құнсызданудың жалпы деңгейінен төмен қалды.

2

2-сурет. Тауарлардың негізгі топтары бойынша құнсыздану, %

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

 

Табыстың құлдырауымен соңғы табыстардың ең төменгі күнкөріс деңгейінің шамасымен айқын арақатынасымен берілген халықтың тауарлар мен қызметтерді сатып алуының әлеуетті мүмкіндіктерін көрсететін халықтың сатып алу қабілеті де төмендеді. Ең төменгі күнкөріспен салыстыру ең алдымен, негізгі физиологиялық қажеттіліктерді қанағаттандыру дәрежесін көрсететін халықтың тұтыну мүмкіндіктерін көрсетеді. Әдетте, халықтың төмен табысы тұтынушылық сұранысты тежейді, бұл өз кезегінде тауарлар мен қызметтердің ішкі рыноктарының дамуына әсер етеді. Осылайша, тұтынуға пайдаланылған жан басына шаққандағы орташа табыстың сатып алу қабілеті 2015 жылы 207%-ға дейін ұлғайып, 2013 жылы 206,6%-ды құрады. Бірақ нақты табыстың құлдырауы және бағаның өсуі аясында 2017 жылы 204,4%-ға дейін төмендеді (3-суретті қараңыз).

 

3

3-сурет. 2013-2017 жж. ең төменгі күнкөріс деңгейінің көлеміне тұтынуға және орташа зейнетақыға пайдаланылған орташа номиналды еңбекақы, табыс арақатынасы, %

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің деректері бойынша автор есептеген// http://stat.gov.kz

 

Номиналды көріністе экономиканың барлық салаларында (кәсіби, ғылыми және техникалық қызметтен басқа) жалақының өсімі байқалды (-17%)). Жалақының ең жоғары деңгейі «Қаржылық және сақтандыру қызметі» және «Кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет» секторларында сақталады, онда көрсеткіштер экономика бойынша орташа деңгейден шамамен екі есе жоғары. Сонымен қатар, қаржы және сақтандыру ұйымдарындағы номиналды жалақы өсімінің қарқыны орташа алғанда 5 жыл ішінде (+9,8%) орташа республикалық көрсеткіштен 1,4 т. т. озды. Бұдан басқа, бес жыл ішінде жалақының өсу қарқынын құрылыс секторы да көрсетті (+13%) (1-кестені қараңыз).

1-кесте. Экономикалық қызмет түрлері бойынша ұйымдар қызметкерлерінің орташа айлық есептелген жалақысы

1 таб

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

Бес жылдық кезең ішінде өсудің елеулі қарқынына қарамастан, жалақы төлеудің ең төмен деңгейі ауыл, орман және балық шаруашылығында байқалады. Сонымен қатар, төмен жалақы білім беру, денсаулық сақтау және өнер салаларында да байқалады. Сондай-ақ, 2017 жылы салалар бойынша жалақы көлемі ұлғайды. Мәселен, қаржы және сақтандыру қызметінде жұмыс істейтін қызметкердің орташа жалақысының ауыл шаруашылығы саласындағы ұқсас көрсеткіштен 1,9-дан 2,5 есе артты.

Тұтастай алғанда, 2013-2017 жылдар ішінде Қазақстан халқының ақшалай табыстарының құрылымы еңбек қызметінен түсетін табыс үлесінің біртіндеп төмендеу тенденциясын сақтай отырып, тұрақты болды: зерттелген 5 жылдық кезеңде ол 4,9 т. т. азайды. Айта кету керек, еңбекке ақы төлеу үлесі кәсіпкерлік қызметтен түсетін табыстың үлес салмағына қарағанда тезірек қысқарды. Мәселен, жалдамалы жұмыстан түскен табыс үлесі 2013 жылғы 70,1%-дан 2017 жылы 65,7%-ға дейін төмендеді (4-сурет қараңыз). Құрылымдағы мұндай үрдіс экономикалық қызмет түрлері мен өңірлер бойынша орташа айлық жалақы мөлшерін күрт саралау есебінен қалыптасады.

4 4

4-сурет. Халықтың ақшалай кірістері құрылымының динамикасы, %

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

Еңбек кірістерінің үлес салмағын қысқарту көбінесе ең төменгі жалақыны және бюджет секторындағы еңбекақы деңгейін арттырудың мемлекеттік шараларымен өтеледі. Демек, халықтың кіріс құрылымындағы әлеуметтік трансферттердің үлесі зейнетақы мен жәрдемақы мөлшерінің күрт өсуіне байланысты артты (2017 жылы 19,8% - ға дейін).

Меншіктен түскен табыс халықтың ақшалай кірістері құрылымында әлі де болмашы үлес салмағына ие (2017 жылы ол 0,4%-ды құрады), бұл халықтың жеткілікті шектелген контингентінің табыс әкелетін қандай да бір меншігі ғана екенін куәландырады, бұл халықтың жекелеген топтарының кірістерін саралаудың одан әрі өсуіне ықпал етеді.

Табыстар мен кедейшілікті саралау көрсеткіштері

Халықтың кедей жіктерінің болуы және материалдық әл-ауқат деңгейі бойынша әлеуметтік-экономикалық теңсіздік оның даму деңгейіне қарамастан кез келген қоғамға тән. Кедейлікті қысқарту және кірістерді бөлуді теңестіру мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясаты тиімділігінің маңызды индикаторы болып табылады.

Қоғамдағы әлеуметтік қабаттану мен теңсіздіктің индикаторлары Джини коэффициенті, қорлар коэффициенті, сондай-ақ кірістерді халықтың 20% топтары (квинтилдер) бойынша бөлу.

Статистикалық деректерге сәйкес, 2010-2017 жж. кезеңінде халықтың 20 пайыздық топтары (квинтилдер) бойынша кірістерді бөлу Қазақстанда халықтың ең кедей жіктерінің квинтилінің үлесі азайғанын көрсетті, ал ең бай халықтың квинтилінің үлесі ұлғаюда. 2017 жылдың қорытындысы бойынша ең қамтамасыз етілген азаматтардың 20%-на келетін табыс үлесі жалпы көлемнің 38,8%-ын құрады, бұл 2013 жылдың көрсеткішінен 1,2 т.т. жоғары. Кірістер үлесі 20% аз қамтамасыз етілгендердің үлесі жалпы көлемнің 9,3%-ын құрады - 2013 жылдың ұқсас көрсеткішінен 0,1 т. т. төмен. Бұл ретте, үшінші квинтиль керісінше, қалған үй шаруашылықтарынан едәуір алшақтап кетті, – үлес 17,16%-дан 19,71%-ға дейін өсті (5-суретті қараңыз).

Бұл ретте, кірістерді бөлу деректері бойынша 2017 жылы 20%-дық топтар бойынша үй шаруашылықтарының 9,3%-ы 22 308 теңгеден аз жан басына шаққандағы табысы болды, ал ең төменгі күнкөріс деңгейі 24 459 теңгені құрады [1]. Мәселен, 2 және 3 квинтилдің жан басына шаққандағы табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен 1,3-1,6 есе асады. Демек, жиынтығында ел халқының шамамен 60%-ы ең төменгі күнкөріс деңгейінің екі еселенген шамасынан аспайтын кірістерге ие, ал олардың жартысы кедейлер санатында болу қаупі жоғары.

 

5

5-сурет. 2013-2017 жж. 20%-квинтильдік топтар бойынша халықтың табысы

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

Сондай-ақ, халықтың табысы бойынша теңсіздіктің көрсеткіштері – Джини индексі мен қор коэффициенті - 2017 жылы да аз өсім көрсетті. Жалпы коэффициенттер 2014 жылдан бері өзгерген жоқ және іс жүзінде 2011 жылдың деңгейіне жақындады. Мәселен, әлеуметтік қабаттану дәрежесін сипаттайтын қор коэффициенті 2017 жылы 2016 жылмен салыстырғанда 5,9-ға дейін өсті [2]. 2017 жылы Қазақстанда Джини коэффициенті 0,287%-ды құрады, 2016 жылмен салыстырғанда бұл көрсеткіш 0,009% - ға өсті (6-суретті қараңыз).

6

6-сурет. ҚР халықтың табыстары бойынша теңсіздік көрсеткіштерінің динамикасы, 2010-2017 жж.

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

 

Демек, табыстарды саралаудың күшеюі әлеуметтік капитал сапасының нашарлауына алып келеді:

Қазақстанда сақталып отырған табыстардың саралануы, әдетте, жалақының сала аралық және ішкі теңсіздігіне, сондай-ақ кәсіпкерлік қызмет пен меншіктен түсетін табыстың халықтың өте кіші тобының қолында шоғырлануына байланысты.

Жалдамалы еңбек кәсіпкерлік қызметке қарағанда әлі де тартымды болып қала береді - халықтың тек 10,7%-ы өз бетінше жұмыспен қамтудан және кәсіпкерлік қызметтен табыс алады. Бұл ретте деңгейі мен кәсіпкерлік қызметі өзара тығыз байланыста табыс деңгейі төмен және төмен еңбек өнімділігі.

Осылайша, ең осал жағдайда табыстың жалғыз көзі бар халық көрсетіледі. Мәселен, қызметкерлердің төрттен үш бөлігі (шағын кәсіпорындарда жұмыспен қамтылғандарды есепке алмағанда) орташа республикалық деңгейден төмен еңбекақы алды [3].

7

7-сурет. Есептелген жалақы мөлшері бойынша бөлінген жалдамалы қызметкерлер санының үлес салмағы

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

Бұдан басқа, есептелген жалақы [4] мөлшері бойынша қызметкерлер санын бөлу бойынша зерттеу деректері көрсеткендей, жалдамалы қызметкерлердің 24,3%-ында жалақы 60 мың теңгеден аспайды. Жалдамалы қызметкерлердің шамамен 50%-ы 96 981 теңгеден [5] аспайтын мөлшерде жалақы алды (7-суретті қараңыз).

Сондай-ақ, өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың едәуір бөлігі (63,5% немесе 1 312 мың адам) 60 000 теңгеден аз табыс алады, яғни республика бойынша орташа жалақыдан 2,7 есе аз. Сонымен қатар, нәтижесіз жұмыспен қамтылғандардың арасында жағдай одан да қиын – 84% табысы 60 000 теңгеден төмен және ең төменгі күнкөріс деңгейі деңгейінде 123 мыңнан астам адам бар (2-кестені қараңыз).

2-кесте. Өзін-өзі жұмыспен қамтыған халықты жиынтық табыс деңгейі бойынша бөлу, 2017 жылғы 4 тоқсан

2 таб

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

Тұтастай алғанда, Қазақстандағы кедейлік тәуекелі халықтың әртүрлі топтары үшін бірдей емес және халық құрылымында болып жатқан өзгерістердің әсеріне ұшыраған.

Сонымен, 2010 жылдан бастапқы кезеңде күнкөріс минимумынан төмен табысы бар халықтың үлесі 2,5 есеге қысқарды және 2017 жылдың қорытындысы бойынша 2,6% құрады, қала және ауыл мекендерінде оң динамика сақталды. Алайда, неғұрлым айқын ауылдық кедейлікті саралау бойынша қала мен ауыл арасындағы көрсеткіштердің алшақтығы тек қана өсуде. Мәселен, 2010 жылы бір қала және ауыл тұрғынына шаққандағы кіріс алшақтығының шамасы айына 13 071 теңгені құрады, 2017 жылға қарай ол 17 422 теңгеге дейін немесе 1,3 есе өсті. Осы уақытқа дейін ауылдық кедейшілік айтарлықтай жоғары деңгейде қалды және қаладан 3 есе артық (8-суретті қараңыз).

9 

8-сурет. Табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен халықтың үлесі, %

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

Кедейліктің ең жоғары тәуекелдері, әдетте, жұмыссыз азаматтарға тән. ҚР Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің деректері бойынша 2017 жылы жұмыссыздық деңгейі 4,9%-ды (442,35 мың адам) құрады, 2013 жылмен салыстырғанда 0,3 пайыздық тармаққа қысқарды (5,2%).

Жұмыссыздықтың ең жоғары деңгейі 29 – дан 34 жасқа дейінгі адамдар арасында байқалады - 6,7%. Бұл ретте осы жас тобындағы ауыл халқының арасында жұмыссыздық деңгейі қалаға қарағанда (8,2%) айтарлықтай жоғары. Әйелдерде бұл көрсеткіш айтарлықтай жоғары - 8,1% және қалалық жұмыссыз әйелдерден құралған.

  

3-кесте. 2017 ж. жұмыссыздық деңгейі, %

3 n

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

Алынған білім деңгейі бойынша жұмыс іздеуде бастауыш және орта білімі бар халық елеулі қиындықтарды сезінеді – халық арасындағы жұмыссыздық деңгейі тиісінше 10,7% және 7,7% құрайды.

ҚР Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің деректері бойынша кедейлердің (60%-дан астамының) қатарында көп балалы отбасылар (4 және одан да көп балаларымен) бар. Бұл ретте 3 баласы бар отбасылардың 40%-ға жуығы күн көріс минимумынан төмен табыс табады. Сонымен бірге, бір балалы және көп балалы отбасылар арасындағы елеулі алшақтық сақталады.

Осылайша, қарастырылып отырған кезеңдегі маңызды өзгеріс ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен табысы бар халықтың үлесін қысқарту болды. Бұл ретте халықта табыстар мен ресурстарға қол жеткізуде саралаудың салыстырмалы жоғары деңгейі сақталуда, бұған кіріс теңсіздігінің және салыстырмалы кедейліктің индикаторлары көрсетіледі. Дегенмен, қазіргі әлеуметтік-экономикалық теңсіздік абсолюттік кедейліктің жоғары ауқымын тудырмайды.

Халықтың тұтынушылық және қаржылық тәртібі

 

Тұтынушылық қылық экономикалық дамудың негізгі факторларының бірі, өйткені тұтынушылық сұраныс экономикалық өсуді ынталандырады. Сонымен қатар, халықтың өмір сүру деңгейі мен сапасын көрсететін индикатор болып табылады.

Азаматтардың қаржылық әл-ауқаты мен болашаққа деген сенімділік бір жағынан, ақшалай кіріс көздерінің қаншалықты әртараптандырылғанына және ағымдағы тұтыну көлемінің сақталуын және жинақ деңгейін арттыру мүмкіндігін қамтамасыз ететін беріктік қоры қалыптасқанына, ал екінші жағынан, қолда бар ақша қаражатына билік ету қабілетіне байланысты.

Қазіргі уақытта қалыптасқан қазақстандықтардың экономикалық мінез-құлқы мақсатты ұстанымдар мен көзқарастарды өзгертуді талап етеді. Қазақстандағы тұтынушылық және қаржылық мінез-құлықтың қалыптасқан моделіне өзара қарым-қатынастың нарықтық қағидаттарына деген үңіліс пен патерналистік күтулердің стереотиптерінің әсері әлі де тән. Әлеуметтік дифференциация процесінің қорытынды сипаттамалары тұтынушылық және қаржылық мінез-құлық моделін қалыптастыруға өз түзетулерін енгізеді, бұл өз кезегінде халықтың өмір сүру деңгейі мен сапасын айқындайды.

Тұтынушылық қылықе. Халықтың ақшалай табысын пайдалануды талдау халықтың тұтынушылық мінез-құлқындағы өзгерістерді көруге мүмкіндік береді.

Халық шығыстарының негізгі баптары тұтыну шығындары болып қалады. Мәселен, 2013 жылдан бастап тауарларды сатып алуға және қызметтерді төлеуге арналған халықтың шығыстар үлесі айтарлықтай өзгерген жоқ. Олардың үлес салмағы 92,4-92,6% шегінде ауытқиды. Қалған қаражат несие мен қарызды өтеуге (3,9%), салықтар (0,2%) және туыстарына материалдық көмек көрсетуге (3,3%) бөлінеді (9-суретті қараңыз).

9

9-сурет. 2013-2017 жылдарға халықтың ақша шығынының құрылымы

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

Тауарлар мен қызметтерге тұтынушылық сұраныс сауда саласының дамуын ынталандырады. Сонымен қатар, импорттық тауарлардың қымбаттауына және баға деңгейінің өсуіне, халық табысының құнсыздануына әкеп соққан ұлттық валюта бағамының құлдырауы бөлшек тауар айналымының өсу қарқынының қарқынды төмендеуін тудырды. Алайда 2015 жылдан бастап құнсызданулық өсудің баяулауы аясында оның оң динамикасы байқалады (10-сурет қараңыз). Сонымен қатар, сауда және қызмет көрсету халықтың табысына қарағанда тезірек қалпына келтіріледі. Сондықтан, 2017 жылы бөлшек сауда айналымының жиынтық ұлғаюына (2016 жылға қарай 106,3%) қарамастан, деректер «иелікке» тұтынудың көбеюін, әсіресе азық-түлік тауарлары бойынша айқын көрсетеді. Азық-түлік тауарларының бөлшек тауар айналымы бойынша көрсеткіш 2017 жылғы қаңтар-желтоқсанда 108,7% құрады.

10

10-сурет. 2012-2017 жж. бөлшек сауда айналымының динамикасы (өткен кезеңге %)

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

 

Тұтыну динамикасы сапасының маңызды параметрлерінің бірі тұтыну шығыстарының құрылымында тамақтануға арналған шығыстар үлесінің өзгеруі болып табылады: ол неғұрлым жоғары, материалдық жеткілікті деңгейі соғұрлым төмен және керісінше. Осылайша, 2013 жылдан бастап 2017 жылға дейінгі кезеңде тұтыну шығыстары құрылымындағы азық-түлік тауарларының үлес салмағының 46,7%-дан 50,3%-ға дейін артуы халықтың материалдық жеткіліктілігі деңгейінің төмендеуін көрсетеді. Көрсетілген кезеңде ақылы қызметтердің үлесі 22,6%-дан 23%-ға дейін ұлғайды, ал азық-түлік емес тауарлардың үлесі 30,8%-дан 26,6%-ға дейін төмендеді (11-сурет қараңыз).

11

11-сурет. 2013-2017 жж. халықтың тұтынушылық шығындарының құрылымы

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

Демек, нақты жалақы мен жалпы табысты қысқарту туралы қорытынды жасауға болады, халық үнемдеу мақсатында, бәлкім, «үздік уақытқа дейін кейінге қалдыруға болатын сатып алу шығындарының көлемін қысқартады».

Тамақтануға арналған шығыстар үлесінің ұлғаюы азық-түлік емес тауарларға арналған шығыстар үлесінің қысқаруымен сүйемелденеді. Азық-түлік емес тауарлар санатында қарастырылып отырған кезеңде бірінші қажеттіліктегі тұтыну шығындары - киім мен аяқ киім, көлік құралдары мен отынға, байланысқа едәуір өсті.

Азық-түлік емес агрегаттағы ең елеулі өзгеріс – бұл 2013-2017 жылдары үй шаруашылықтарының демалуға және мәдениетке жұмсалған шығындарының үлесін 4,9%-дан 2,9%-ға дейін төмендету. Осы санаттағы тауарлардың үлес салмағының азаюы өмір сүру сапасының төмендеуін көрсетеді (4-кестені қараңыз).  

4-кесте. Халықтың орташа жан басына шаққанда азық-түлік емес тауарларға ақшалай шығыстарының құрылымы мен динамикасы

4 t

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

Ақылы қызметтерге жұмсалатын шығыстардың негізгі локомотиві дәстүрлі түрде тұрғын үй-коммуналдық төлемдер болып табылады, ол халықтың тұтыну шығыстарының 7%-ын құрайды. Сондай-ақ, қызметтерге таралған шығын баптары халық қаражаттың жалпы көлемінің 3,6-3,7% жуығын жұмсайтын көлік және байланыс қызметтері болып табылады (2013-2017 жж. 2,4-2,6%) (5-кестені қараңыз).

 

 5-кесте. Халықтың орташа жан басына шаққандағы ақылы қызметтерге ақшалай шығыстарының құрылымы мен динамикасы

15

Дереккөз: ҚР Ұлттық экономика министрлігінің Статистика комитетінің деректері бойынша құрылды// http://stat.gov.kz

Бұдан басқа, 5 жыл ішінде халық денсаулық сақтау қызметтеріне 1,5 есе артық төлегенін атап өту қажет – қызметтердің жалпы шығыстарына үлес 5,2% - дан 8,2% - ға дейін өсті.

Осылайша, халық қазіргі уақытта белсенді тұтыну моделінен үнемдеу режиміне көшті. Баға өсуімен қазақстандықтарға бюджетті азық-түлік сатып алу мен ең қажетті тауарларды сатып алу пайдасына қайта бөлуге және ұзақ уақыт пайдаланылатын және ойын-сауық тауарларынан бас тартуға тура келеді.

Айта кету керек, халықтың нақты табысы мен сатып алу қабілетінің төмендеуі бөлшек сауданы қалпына келтіру драйверінің біріне айналған тұтынушылық несиелеудің ұлғаюымен өтеледі. Осылайша, жүргізілген әлеуметтік зерттеуге сәйкес («Қазақстандағы орта сынып: өлшемдер, әлеует, перспективалар») респонденттердің шамамен 28,5%-ы банктерде кредиттер мен несие алды.

Тұтастай алғанда, ЕДБ жеке тұлғаларға берілген тұтынушылық кредиттер нарығы аздаған баяулаудан кейін 2017 жылы жанданды.  Халықтың банктерге мерзімі өткен берешегі 7,3%-ға дейін қысқарды және негізгі борыш бойынша мерзімі өткен берешегі жоқ қарыздар көлемі 2013 жылғы 75,7%-дан 2017 жылы 84,8%-ға дейін өсті (12-сурет қараңыз).

12

12-сурет. 2013-2017 жж. тұтынушылық мақсаттарға халыққа банктердің мерзімі өткен кредиттерінің үлесі

Дереккөз: Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің деректері бойынша құрылған// https://nationalbank.kz

 

Сондай-ақ, халық арасында тұтынушылық несиелендірудің жаңа түрлеріне сұраныс артып отырғанын ерекше атап өткен жөн. Осылайша, халықтың нақты табыстарының төмендеуіне және екінші деңгейдегі банктердің тұтынушылық кредит беру шарттарының қатаңдығына қарай елде «жалақыға дейін» онлайн-қарыздарға деген сұраныс өсуде.

2017 жылы бірінші кредиттік бюроның деректері бойынша берілген онлайн-кредиттердің көлемі 39,8 млрд. теңгені немесе банктер мен микроқаржы ұйымдарына бөлшек кредит беру көлемінің 1% - нан аз. Соңғы жылдары берілген қарыздардың саны 4 есеге, 944 мың шартқа дейін өсті. 2017 жылы қарыздың орташа мөлшері мерзімі 24 күнге 42 мың теңгені құрады.

Әдетте, онлайн кредит беру қызметінің негізгі тұтынушысы орта жастағы, жоғары білімі бар, тұрақты табыс алатын (ел бойынша орташа деңгейден төмен), көбінесе қосымша табыс көздері мен кредиттік тарихы жоқ қала тұрғыны болып табылады (М. Шибутов. ҚР онлайн-кредит беру нарығына реттеушілік әсерді бағалау, Алматы 2018 ж.)

2018 жылы Қазақстандық ФинТех Ассоциациясы өткізген онлайн-сауалнама нәтижелері бойынша әрбір төртінші респондент жедел қажетті тауарларды (оның ішінде балалар, мектеп оқушылары үшін-мектепке дайындық кезінде) сатып алуға онлайн – кредит алатынын анықтады. Шамамен 12%-ы жедел медициналық қызметтер мен дәрі-дәрмектерге, 11%-ы банктік несие төлеуге, 8%-ы азық-түлікке онлайн ақша алады.

Халықтың жинақ және инвестициялық тәртібі. Халықтың жинағы - бұл экономикалық дамудың салмақты ресурсы ғана емес, өмір сапасының айтарлықтай маңызды көрсеткіші. Табысты саралаудың қазіргі деңгейі кезінде халықтың тек шағын бөлігі ғана өз табысының бір бөлігін жинақтауға жіберуге бейім.

Мәселен, жүргізілген социологиялық зерттеуге сәйкес («Қазақстандағы орта класс: өлшемдер, әлеует, перспективалар») халықтың 46,3%-ында жинақтар мен резервтер жоқ. Жалпы алғанда үй шаруашылықтарының 24,3%-да жинақ ақшасы бар, оның ішінде ұзақ уақытқа тұру үшін. Бұл ретте, жинақ ақшасының жиынтық көрсеткіштері 100 мыңнан 300 мың теңгеге дейін (30%) және 300 мыңнан 500 мың теңгеге дейін (36,4%) айлық табыспен қамтамасыз етілгендердің арасында массив бойынша сәйкес орташадан жоғары (13-суретті қараңыз).

13

13-сурет. Сізде (Сіздің отбасыңызда) берілгендердің қайсысы бар? 

(сұралғандар санының %)

Депозиттер жинақтау мен инвестициялаудың негізгі құралы болып қала береді. Тұтастай алғанда, Қазақстан Ұлттық Банкінің деректері бойынша соңғы жылдары халықтың банктердегі депозиттерінің көлемі 2 есеге артты, бұл халықтың неғұрлым қамтамасыз етілген топтарының жинақтауға бейімділігінің ұлғаюына байланысты.

Әлеуметтік сауалнама деректері бойынша орташа алғанда әрбір 7-ші отбасында теңгемен, не валютамен (соңғылары аз дәрежеде) қолма-қол ақша бар. Жалпы алғанда, 12,2% жинақ ақшаны банкте, көбінесе теңгемен ұстағысы келеді. Жинақтардың (қолма – қол және банктік) болуының жиынтық көрсеткіші - орта есеппен 27,2% (14-суретті қараңыз).

14
14-сурет. Сізде (сіздің отбасыңызда) қандай жинақ түрлері бар?

(сұралғандар саны %)

Еске салу жиілігінің көрсеткіші бойынша жинақтардың басым түрлері болып табылады:

Сонымен қатар, неғұрлым қамтамасыз етілген халық валюта және қор нарықтарында инвестициялаудың қосымша құралдарын іздеуде екенін атап өткен жөн.

Ұлттық валютаның құнсыздануынан бастап 2014 жылдың ақпан айында халықтың бір бөлігі валюта бағамының өзгеруін табыс тәсілі ретінде пайдалана бастады. Валюта операцияларының көлемі бағамның қатты ауытқуы кезеңінде күрт өсті (6-кестені қараңыз).

6-кесте. ҚР халқының шетел валютасымен операциялары

 экрана 48

Дереккөз: Қазақстан Республикасы Ұлттық Банк деректері бойынша құрылды // https://nationalbank.kz

Валюта нарығынан басқа қазақстандықтар қор нарығында инвестициялауға қызығушылық танытуда. IPO қорытындысы бойынша екі ұлттық компания 76 мыңнан астам жеке тұлғаның қатысуына тартылды. Мемлекеттік қор менеджерлерінің бағалауы бойынша, екі компанияның IPO қорытындысы бойынша 41 миллиард теңгеден астам тартылды. Нәтижесінде, азаматтардың қор нарығына қатысуы тек халықтық IPO бағдарламасы арқылы 10 еседен астам өсті (http://today.kz/news/ekonomika/2017-02-02/735341-schetnyij-komitet-rezultatyi-programmyi-narodnoe-ipo-ne-dostignutyi/)

Алайда, халықтың едәуір бөлігі үшін инвестициялық ресурс ретінде жинақтарды пайдалану халықтың басым бөлігі үшін инвестициялық нарықтағы қылық мәдениетінің салыстырмалы төмендігінен және тиімді инвестициялық құралдардың болмауынан айтарлықтай қиын болып табылады.

Әлеуметтік сауалнамаға сәйкес респонденттердің тек 1,1%-ында ғана одан әрі сату үшін меншігінде бағалы қағаздар болды. Халық, қаржы өнімдері мен қызметтерін пайдалану кезінде қиындықтарға тап бола отырып, қаржы құралдарына салымдардың артықшылықтарын бағалай алмайды, жеке бюджеті мен инвестициялық салымдарын ұзақ мерзімді жоспарлауды жүзеге асырмайды.

Осылайша, өмір сүру деңгейі және белгілі бір қылықты таңдау айтарлықтай дәрежеде кірістерді бөлу және қайта бөлу сипатымен детерминацияланған. Нақты табыстарды қысқарту жағдайында азаматтарға жаңа шындықтарға бейімделуге тура келеді – нақты қажет тауарлармен және қызметтермен шектеле отырып,  өз шығындарын қайта қарау, сондай-ақ табыстың жаңа көздерін іздеу. Сонымен бірге қоғамның қаржылық және әлеуметтік салаларының белсенді өзара іс-қимылын қамтамасыз ететін халықтың қаржылық мәдениеті мен қаржылық сауаттылығының деңгейін арттыру талап етіледі.

 

[1] ҚР Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің деректері бойынша

[2] халықтың ең бай тобының 10% табысы ең кедей тобының 10% - нан қанша есе артық екенін көрсетеді

[3] ҚР ҰЭМ Статистика комитетінің деректері бойынша

[4] 2,9 илн жалдамалы қызметкерлерді қамтитын ҚР Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің іріктеп зерттеуі (2017 жылғы маусым).

[5] Медианды еңбекақы

Басылымдар