Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты

Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы

Қазақстан Республикасының Президенті – Қ.К. Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы

Сындарлы қоғамдық диалог – Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі

Билік пен қоғам арасында тұрақты диалог орнату
арқылы ғана қазіргі геосаяси ахуалға бейімделген 
үйлесімді мемлекет қалыптастыруға болады

Додонов Вячеслав, http://kisi.kz/images/KjD2-2019.pdf

Аңдатпа. Соңғы онжылдықтар ішінде халықаралық инвестициялық ағындар саласындағы ахуал барлық негізгі аспектілерде іс жүзінде елеулі өзгерістерге ұшырады. Әлемнің негізгі өңірлерінің жаһандық инвестициялық үдерісіндегі рөлі өзгерді, онда дамыған және дамушы елдердің арақатынасы өзгерді, инвестициялар тарту форматтарында және олар орналастырылатын құралдарда екпін өзгерді. Осы өзгерістердің барлығы Қазақстанға шетелдік инвестицияларды тарту үдерістерін жетілдіру контекстінде ұғынуды қажет етеді - бұл ел экономикасының ағымдағы кезеңінің неғұрлым өзекті міндеттерінің бірі. Түйін сөздер: шетелдік инвестициялар, тікелей шетелдік инвестициялар, портфельдік инвестициялар, инвестициялардың өңірлік құрылымы, Қазақстанға шетелдік инвестициялар.

Қазақстанға шетелдік инвестицияларды тарту процесін қарай отырып, XXI ғасырда қалыптасқан жалпы халықаралық инвестициялық ағындар саласындағы ахуалдың мәнмәтініне назар аудармауға болмайды, өйткені бұл мәнмәтін жекелеген ұлттық экономикалар деңгейіндегі тиісті процестерге елеулі ықпал етеді. Сонымен қатар, халықаралық инвестициялық ынтымақтастық және сол себепші болатын әлемдік инвестициялық ағындар XXI ғасырдың алғашқы онжылдығында елеулі өзгерістерге ұшырады және алдыңғы жүзжылдықта қалыптасқан шетелдік инвестициялардың рөлі мен бағыттары туралы дәстүрлі түсініктерді айтарлықтай өзгертті.

Халықаралық инвестициялық ағындардағы елеулі өзгерістердің қатарына реципиенттер ретінде де, тікелей шетелдік инвестиция (ТШИ) көздері ретінде де дамыған және дамушы экономикалардың арасындағы тез өзгеретін арақатынасты жатқызуға болады. 1991 жылдан бастап социалистік жүйенің жұмысы тоқтатылғаннан кейін (сондай-ақ әлемдік инвестициялық ағындардың өзгеруіне елеулі үлес қосқан) және транзиттік экономика мәртебесін алған жаңа тәуелсіз мемлекеттер пайда болғаннан кейін жиналған ТШИ көлемінің өсуі елдердің негізгі топтары бойынша айтарлықтай ерекшеленді (1-кесте).

1-кесте. 1991-2017 жылдары экономиканың негізгі топтары бойынша жинақталған тікелей шетелдік инвестициялар көлемінің өзгеруі, млрд. АҚШ доллары1

Dodonov 1

Транзиттік экономикаларда (олардың қатарына Қазақстан да жатады) жинақталған ТШИ көлемінің өсімі барынша жоғары болды, бұл социалистік мемлекеттерде 90-шы жылдарға дейін шетелдік компаниялардың өте шектеулі болуының салдарынан төмен базаның әсерімен байланысты. Осы айқын әсер транзиттік экономикаларда жинақталған ТШИ көлемінің 1991 жылдан 2017 жылға дейінгі кезеңде 384 есе өсуіне себепші болды, бұл ретте озыңқы серпін XXI ғасырда да сақталды. 2001-2017 жылдар аралығында орташа әлемдік мән 4,2 есе болған кезде, бұл көрсеткіш 11 есеге өсті. Бұл мәнмәтінді транзиттік экономика бола отырып, 2001-2017 жылдар аралығында осы елдер тобының деңгейінде жинақталған ТШИ көлемінің 11,3 есе өсуін көрсеткен Қазақстанға ТШИ тартудың табыстылығын бағалау кезінде де ескеру қажет. Егер транзиттік экономикалар үшін ТШИ ағынының жылдық көлемін қарайтын болсақ, онда бұл көрсеткіш 2008 жылы 118 млрд. долларды құрап, ең жоғары деңгейге жетеді, одан кейін он жыл бойы құлдырау орын алады. Бұл жағдайда Қазақстанға ТШИ ағынының траекториясы осы елдер тобына тән серпінді қайталайды (1-сурет).

Dodonov 2

1-сурет. Транзиттік экономикаларға және Қазақстанға ТШИ-дің жылдық ағыны көлемінің салыстырмалы серпіні, млрд. доллар.2

Неғұрлым ірі ел топтарын, ең алдымен дамыған және дамушы елдерді (олардың қатарына келешекте транзиттік экономикалар да жатқызылатын болады) қарастыратын болсақ, олардың әлемдік инвестициялық процестегі рөлдерінің арақатынасы XXI ғасырда орын алған сипатты өзгерістерді көрсетеді. Дамушы экономикалардағы жинақталған ТШИ көлемінің өсуі 2000-шы жылдары айтарлықтай жылдамдады және дамыған елдердегі ұқсас көрсеткіштен аса бастады. Егер ХХ ғасырдың соңғы онжылдығында дамыған экономикалардағы бұл индикатор дамушы экономикалардағы 2,8 есеге қарағанда үш есе өскен болса, онда 2001-2017 жылдары жағдай дамушы елдердің пайдасына (транзиттік экономиканы есепке алмағанда да) өзгерді, онда өсу дамыған елдердегі 3,6 есемен салыстырғанда 5,9 есені құрады.

Тиісінше, XXI ғасырда жинақталған шетелдік инвестицияларды дамыған және дамушы экономика арасында бөлу тез өзгерді. Егер 90-шы жылдардың соңында дамыған елдерде ТШИ-дің әлемдік көлемінің 80% дерлік шоғырланса, онда ХХІ ғасырдың екінші онжылдығына қарай бұл көрсеткіш 64%-ға дейін төмендеді (2-сурет).

Dodonov 3

2-сурет. Жинақталған ТШИ-дің әлемдік көлеміндегі дамыған және дамушы (транзиттік) экономикалар үлесінің серпіні, %.3

Жинақталған ТШИ арақатынасының өзгеруі дамыған және дамушы экономикаға ТШИ-дің жылдық ағыны көлеміндегі пропорциялардың жылдам өзгеруі есебінен болды. Егер XXI ғасырдың басында бұл пропорциялар жинақталған шетелдік инвестициялар көлемінің арасында қалыптасқан арақатынаспен бірдей болды, ол дамыған елдердегі 80-мен салыстырғанда 20-ны құрады, ал небәрі он жылдан кейін, 2010 жылы дамушы экономикалар алғаш рет ТШИ ағынының үлкен көлеміне ие болды және бұл жағдай келесі жылдары бірнеше рет қайталанды (3-сурет).

Dodonov 4

3-сурет. ТШИ-дің жылдық ағыны құрылымындағы дамушы және дамыған экономикалардың үлес салмағының өзгеруі, %.4

2014-2016 жылдары елеулі бөлігі шикізаттық сипатқа ие және әлемдік тауар нарықтарының жағдаятына тәуелді шикізат нарықтарының құлдырауы ТШИ-дің жылдық ағыны бойынша көшбасшылықтан уақытша айырылып қалуына себепші болды. Бірақ 2017 жылы олар дамыған елдерге қарағанда тікелей инвестицияларды қайтадан көптеп тартты. Бұл үрдіс әлемдікинвестициялық ағындардағы неғұрлым айқын жаһандық ілгерілеулердің бірі – осы ағындар бағыттарының дамыған экономикалардан дамушы экономикаларға ауысуына себеп бола отырып, болашақта да жалғасын табады.

Біздің ойымызша, жаһандық экономикалық жүйенің өзгеру процесінде XXI ғасырдың алғашқы онжылдығында орын алған тағы бір үрдіс, дәлірек айтқанда, дамушы экономикалардың ТШИ тартуда дамыған елдердің көшбасшылығын ұстап қалу үрдісі айтарлықтай маңызды. Бұл ғасыр ортасында ірі дамушы экономикаларды әлем үшін ТШИ-дің негізгі көзі ететін, дамушы елдерден шығатын инвестициялық ағындардың озыңқы өсу үрдісі. Дамушы экономикалар ХХ ғасырдың соңынан бастап шығыс ТШИ-дің өскенін көрсетеді, бірақ осы жүзжылдықта ол күрт жеделдей түсті. 2001-2017 жылдар аралығында дамушы елдерден жылдық шығыс ТШИ көлемі 7 есе өсті, ал дамыған экономикаларда ұқсас көрсеткіш небәрі 1,6 есені құрады (2-кесте).

2-кесте. Дамыған және дамушы экономикалар бойынша тікелей шетелдік инвестициялардың жылдық түсімі мен жылыстауы көлемінің серпіні, егер өзгеше көрсетілмесе, млрд. АҚШ доллары.5

Dodonov 5

Дамушы елдерден шығатын ТШИ көлемі әзірше дамыған елдердің ұқсас көрсеткіштерінен артта қалып отыр, бірақ олардың арасындағы алшақтық біртіндеп қысқаруда. Егер 1991 жылы дамыған елдерден шығатын ТШИ-дің жылдық көлемі дамушы экономикалардың ұқсас көрсеткішінен 17 есе асып түссе, онда 2001 жылы бұл алшақтық 10,4 есеге дейін қысқарды, 2014 жылы ең төменгі деңгейге - 1,4 есеге жетті (яғни, дамушы елдерді ТШИ-ді шетелге жеткізуші ретінде дамыған елдермен салыстыруға келді), ал 2017 жылдың қорытындысы бойынша ол 2,4 есені құрады. Дамушы елдерден шығатын ТШИ-дің өсу үрдісі оларға инвестициялар ағынының өсу үрдісімен тығыз байланысты (4-сурет) және осы екі тренд «дамушы» әлемнің жаһандық инвестициялық процестерге тигізетін ықпалының артып келе жатқанын көрсетеді, ол келесі онжылдықтың өзінде дамушы экономикалардың әлемдік тікелей инвестициялар нарығындағы негізгі күш ретінде түпкілікті бекуіне алып келеді.

Dodonov 6

4-сурет. ХХІ ғасырдағы дамыған және дамушы экономикалардағы ТШИ-дің кіріс және шығыс көлемдерінің серпіні, жылына млрд. доллар.6

Дамушы экономикалар ықпалының өсуі экономикалық даму қарқынымен айтарлықтай ерекшеленетін жекелеген елдер деңгейінде ғана емес, сонымен қатар континенттік деңгейде де айтарлықтай сараланған. Соңғы онжылдықтарда Азия экономикаларының қарқынды дамуының салдарынан ТШИ-дің кіріс және шығыс ағындары көлемінің өсуінде Азия жетекші рөл атқарды, сонымен бірге тек әлемнің осы өңірінде ғана шығыс инвестициялардың өсу қарқыны тартылатын ТШИдің өсу қарқынынан асып түсті (5-сурет). Басқа өңірлерде инвестициялық ағындардың өсуі бірқалыпты болды, бұл ретте өсудің шектелуі дамыған экономикалардың тиісті континенттердегі таралу деңгейімен кері пропорцияда тікелей байланысты болды. Бұл заңдылықты оңай түсіндіруге болады – өйткені дамыған елдер ТШИ-дің жетекші көзі болды, оларда кіріс және шығыс инвестициялардың көлемінде статистикалық жоғары есептеу базасы болды, одан дамушы экономикаларға тән төмен деңгейлерден жоғары қарқынмен өсу қиынға түседі.

Dodonov 7

5-сурет. 1994-2017 жылдары әлемнің негізгі өңірлері бойынша ТШИ-дің кіріс және шығыс жылдық көлемдерінің өсуі, есе.7

Өсу көрсеткіштері өңірлік сипаттағы инвестициялық ағындарда болып жатқан ілгерілеулерді толық көлемде көрсетпейді. Мәселен, Африканың жоғары өсу көрсеткіштеріне қарамастан, бұл континенттің әлемдік инвестициялық ағындардағы рөлі өте елеусіз, ал Еуропа өзінің ең төмен өсу көрсеткіштерімен, керісінше, қарастырылып отырған кезеңнің көп бөлігінде ТШИ-діңкөзі мен реципиенті ретінде көшбасшы рөлін сақтап қалды. Алайда, азиялық инвестициялық ағындар бағытының ұзақ және озыңқы өсуі өңірлік бөліністе абсолюттік көлемдер бойынша көшбасшылықтың ауысуына алып келді. 2010 жылға қарай тартылған ТШИ көлемі бойынша Азияны Еуропамен және Америкамен салыстыруға келді, ал 2017 жылдың қорытындысы бойынша – тартылған және шығарылған ТШИ бойынша да көш бастады (6-сурет).

Dodonov 8

6-сурет. 1994-2017 жылдары өңірлік ТШИ ағындарындағы ілгерілеулер, млрд. АҚШ доллары8

Азияның өсіп-өркендеуі және оның әлемдік инвестициялық ағындардың орталығы ретінде қалыптасуы инвестициялық бағыттардағы жалғыз елеулі өзгеріс болған жоқ. Бұдан бөлек,осы тұрғыда Еуропа рөлінің тұрақты төмендеуі өзіне назар аудартады. ХХІ ғасырдың басында Еуропа тартылатын және шығатын ТШИ көлемі бойынша сөзсіз көшбасшы болса, одан әрі ол өз позицияларын жоғалтты және осы континенттің инвестициялық ағындары 2017 жылға қарай кіріс және шығыс көлемі бойынша 2000 жылғы деңгейден екі есе дерлік қысқарды. Нәтижесінде, 2017 жылы тартылған ТШИ бойынша Еуропа көшбасшылықты жаулап алған Азияға ғана емес, сонымен қатар Америкаға да жол берді, ал шетелге еуропалық инвестицияларды америкалық көрсеткішпен салыстыруға болды. Әлемдік ТШИ нарығындағы Еуропа рөлінің төмендеуі және Азия позицияларының өсуі өңірлік ілгерілеулер тұрғысынан және жаһандық инвестициялық нарықтың қайта бөлінуі тұрғысынан айқын үрдістерге айналды.

Бұл қайта бөліну әлемнің негізгі өңірлеріне инвестициялық ағындардың жылдық көлемінің өзгеруінен ғана емес, соңғы онжылдықтар ішінде инвестициялық ағын бағыттарының өзгеру салдарынан айтарлықтай оң өзгерістерге ұшыраған жинақталған ТШИ құрылымынан да көрініс табады. Өңірлік жинақталған ТШИ құрылымындағы негізгі оң өзгерістер инвестициялық ағындардың өзгеру үрдістеріне сәйкес келеді - дәстүрлі көшбасшылар болып табылатын Еуропа мен Америка үлесі қысқарған кезде, әлемдегі жинақталған ТШИ-дің жалпы көлемінде Азияның үлес салмағы ұлғайды (3-кесте).

3-кесте. 1995-2017 жылдары жинақталған ТШИ-дің географиялық құрылымының өзгеруі, %.9

Dodonov 9

Осы үрдістердің сақталуы жинақталған тартылған ТШИ көлемі бойынша таяудағы он жыл ішінде, ал шетелге жинақталған ТШИ көлемі бойынша 2030 жылға дейін Азияның көшбасшы позицияға шығуына алып келеді. Қазақстанға ТШИ тартумен байланысты жағдайға қатысты әлемде шетелдік инвестициялардың географиялық құрылымында болып жатқан оң өзгерістерді қарастыра келе, ол тиісті үрдістерді толық көлемде көрсетпейтінін атап өтуге болады. Қазақстанда жинақталған кіріс ТШИ да, шығыс ТШИ да әлемдегі ағымдағы жағдайға да, 90-шы жылдары байқалған жағдайға да сәйкес келмейді. Қазақстанға жинақталған ТШИ-дің негізгі көлемі Еуропаға тиесілі, ол Азия мен Америкадан бөлінетін салымдардан бірнеше есе асып түседі, Шетелге қазақстандық ТШИ туралы да осыны айтуға болады (7-сурет). Қазақстанда жинақталған ТШИ-дің географиялық құрылымында Еуропаның үлес салмағы 61,7%- ды, Америка – 23%-ды, Азия - 15,2%-ды құрайды. Қазақстаннан жинақталған ТШИ құрылымы біраз ғана ерекшеленеді: Еуропаға – 55,7%, Америкаға – 27,8%, Азияға – 16,6% тиесілі. Осылайша, Қазақстанға және Қазақстаннан инвестициялық ағындардың географиясымен байланысты ағымдағы жағдай әлемдік жағдайдан айтарлықтай ерекшеленеді.

Dodonov 10

7-сурет. 2018 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша Қазақстаннан және Қазақстанға жинақталған тікелей шетелдік инвестициялар, млн. АҚШ доллары 10

Инвестициялық ағындардың өңірлік ерекшеліктерін және олардың соңғы онжылдықтар ішіндегі өзгерістерін қарастыра келе, Азия инвестицияларының әлемдік инвестициялық процестегі рөлінің өсуімен байланысты тағы бір аспектіні атап өткен жөн. Жоғарыда аталған Азиядан шығатын ТШИдің өсуі, сондай-ақ Еуропа мен Американың позицияларын жоғалтуы Азияның қалған әлемнің нетто-инвесторы мәртебесіне жақындауына алып келді, яғни осы өңірден шетелге жинақталған инвестициялар тартылған жинақталған ТШИ-мен салыстыратындай деңгейге жетті. Егер 1995 жылы жинақталған ТШИ бойынша Азияның теріс нетто-позициясы өңірден шығатын инвестициялар көлемімен салыстырғанда 35%-дан асса, 2017 жылы бұл көрсеткіш 6,4%-ға дейін қысқарды (4-кесте). Осы кезеңде айтарлықтай оң нетто-позициясы бар Америка ТШИ-дің нетто-реципиенті болды, ал Еуропаның оң нетто-позициясы салыстырмалы түрде екі есе қысқарды. Соңғы жылдары Азиядан шетелге шығатын ТШИ көлемі олардың тартылу көлемінен асып түскенін ескере отырып, таяу бірнеше жыл ішінде Азия жинақталған ТШИ бойынша қалған әлемнің нетто-инвесторына айналады деп болжауға болады, бұл Еуропа мен Америкадан инвестициялардың қысқаруымен қатар, оның қалған әлем үшін инвестициялық ресурстардың негізгі көзі ретіндегі мәртебесін нығайтады.

4-кесте. Әлемнің негізгі өңірлері бойынша жинақталған кіріс және шығыс ТШИ көлемдері мен теңгерімінің өзгеруі, егер өзгеше көрсетілмесе, млрд. АҚШ доллары.11

Dodonov 11

Соңында, XXI ғасырдағы халықаралық инвестициялық ағындардың тағы бір ерекшелігі қаржыландыру көзі ретінде портфельдік инвестициялар рөлінің өсуі болды. Қаржы технологияларының қарқынды дамуы, қаржы құралдарының жаңа үлгілерінің белең алуы, реттеушілік режимдердегі өзгерістер және жаһандану процестерінің жандануы дәстүрлі тікелей инвесторлармен салыстырғанда портфельдік инвесторлар белсенділігінің артуына алып келді. XXI ғасырдың басында портфельдік инвестициялар орналастырылған активтердің көлемі әлемдегі жинақталған ТШИ көлемінен асып түсті, бірақ келесі бірнеше жыл ішінде бұл көрсеткіштің өсуі өте жоғары қарқынмен жалғасты, бұл жинақталған портфельдік және тікелей инвестициялар арасындағы алшақтықтың тез өсуіне себеп болды (8-сурет).

Dodonov 12

8-сурет. Жинақталған ТШИ көлемінің және әлемдегі портфельдік инвестициялар активтері мөлшерінің серпіні, млрд. доллар.12

Қаржы нарықтарының қалыптан тыс өсуі 2008-2009 жылдардағы қуатты қаржы дағдарысына алып келді, соның нәтижесінде артық өтімділіктің бір бөлігі өз қызметін тоқтатты, мұның өзі портфельдік инвесторлардың белсенділігіне әсер етті. Әйтсе де, дағдарыстан кейін де портфельдік инвестициялардың көлемі жинақталған ТШИ көлемінен едәуір асып түседі және әлемдік инвестициялық процестегі портфельдік инвесторлардың рөлі өте жоғары болып қала береді, бұл да XXI ғасырдағы осы процеске тән ерекшеліктердің бірі болып табылады. Бұл тұрғыда Қазақстанда жинақталған шетелдік портфельдік инвестициялар көлемі 2000 жылдары өте аз болғанын атап өткен абзал (9-сурет).

Dodonov 13

9-сурет. 2000-2018 жылдары Қазақстанға жинақталған шетелдік инвестициялардың негізгі түрлері көлемінің серпіні, жыл соңындағы жағдай бойынша млн. АҚШ доллары 13

Шетелдік инвестициялардың осы түрінің үлес салмағы олардың жалпы көлеміндегі 1,5% ең төменгі мөлшерден (2002 жылы) 15,3% ең жоғарғы мөлшерге дейін (2010 жылы) өзгерді, ал 2018 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша 7,9%-ды құрады. Бұл ретте, шетелден Қазақстанға жинақталған портфельдік инвестициялардың үлес салмағы ғана емес, сондай-ақ абсолюттік көлемі де ХХІ ғасырдың бүкіл екінші онжылдығы ішінде тоқтап тұрады, бұл инвестициялық процестің жоғарыда аталған әлемдік үрдістеріне қайшы келеді. Инвестициялық ағындардың әлемдік үрдістерін және Қазақстандағы шетелдік инвестицияларды тарту саласында қалыптасқан жағдайды салыстыру отандық тәжірибеде әлемдік үрдістер толық көлемде көрсетілмейді, сондай-ақ жаңа қаржы құралдарын іске қосу және инвесторларды іздестіруде әлемнің басқа өңірлері мен елдеріне назарды бұру есебінен тартылатын инвестицияларды ұлғайтудың елеулі әлеуеті бар деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Foreign direct investment: Inward and outward flows and stock, annual. UNCTADStat Datacenter. URL: http://unctadstat.unctad.org/wds/ TableViewer/tableView.aspx (дата обращения: 9.01.2019).

2. Состояние нетто-позиции по прямым инвестициям по направлению вложения по странам на 1 октября 2018 года/ Статистика прямых инвестиций по направлению вложения. Национальный банк Республики Казахстан. Официальный интернет-ресурс. URL: https://nationalbank.kz/?docid=680&switch=russian (дата обращения: 15.01.2019).

3. Table 15: All Economies - Reported Portfolio Investment Assets: Total Portfolio Invest-ment. IMF Data. URL: http://data.imf.org/regular. aspx?key=60587819 (дата обращения: 16.01.2019).

4. Международная инвестиционная позиция Казахстана: стандартное представление. На 1.10.2018 г./ Международная инвестиционная позиция. Национальный банк Республики Казахстан, официальный интернет-ресурс. URL: https://nationalbank. kz/?docid=679&switch=russian (дата обращения: 16.01.2019).

 

1 UNCTAD деректері бойынша есептелген: Foreign direct investment: Inward and outward flows and stock, annual. UNCTADStat Datacenter. URL: http://unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/ tableView.aspx (жүгіну күні: 9.01.2019).

2 UNCTAD деректері бойынша есептелген: Foreign direct investment: Inward and outward flows and stock, annual. UNCTADStat Datacenter. URL: http://unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/ tableView.aspx (жүгіну күні: 9.01.2019).

3 UNCTAD деректері бойынша есептелген: Foreign direct investment: Inward and outward flows and stock, annual. UNCTADStat Datacenter. URL: http://unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/ tableView.aspx (жүгіну күні: 9.01.2019).

4 UNCTAD деректері бойынша есептелген: Foreign direct investment: Inward and outward flows and stock, annual. UNCTADStat Datacenter. URL: http://unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/ tableView.aspx (жүгіну күні: 9.01.2019)

5 UNCTAD деректері бойынша құрастырылды: Foreign direct investment: Inward and outward flows and stock, annual. UNCTADStat Datacenter. URL: http://unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/ tableView.aspx (жүгіну күні: 9.01.2019).

6 UNCTAD деректері бойынша есептелген: Foreign direct investment: Inward and outward flows and stock, annual. UNCTADStat Datacenter. URL: http://unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/ tableView.aspx (жүгіну күні: 9.01.2019).

7 UNCTAD деректері бойынша есептелген: Foreign direct investment: Inward and outward flows and stock, annual. UNCTADStat Datacenter. URL: http://unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/ tableView.aspx (жүгіну күні: 9.01.2019).

8 UNCTAD деректері бойынша есептелген: Foreign direct investment: Inward and outward flows and stock, annual. UNCTADStat Datacenter. URL: http://unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/ tableView.aspx (жүгіну күні: 9.01.2019).

9 UNCTAD деректері бойынша есептелген: Foreign direct investment: Inward and outward flows and stock, annual. UNCTADStat Datacenter. URL: http://unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/ tableView.aspx (жүгіну күні: 9.01.2019).

10 Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің деректері бойынша есептелген: Елдер бойынша салымдар бағытына қарай тікелей инвестициялар бойынша нетто-позицияның жай-күйі/Салым бағыты бойынша тікелей инвестициялар статистикасы. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі. Ресми интернет-ресурс. URL: https://nationalbank. kz/?docid=680&switch=russian (жүгіну күні: 15.01.2019).

11 UNCTAD деректері бойынша есептелген: Foreign direct investment: Inward and outward flows and stock, annual. UNCTADStat Datacenter. URL: http://unctadstat.unctad.org/wds/ TableViewer/tableView.aspx (жүгіну күні: 9.01.2019)

12 Мынадай дереккөздерден алынған деректер бойынша есептелген: Foreign direct investment: Inward and outward flows and stock, annual. UNCTADStat Datacenter. URL: http:// unctadstat.unctad.org/wds/TableViewer/tableView.aspx (жүгіну күні: 9.01.2019); Table 15: All Economies - Reported Portfolio Investment Assets: Total Portfolio Investment. IMF Data. URL: http://data.imf.org/regular.aspx?key=60587819 (жүгіну күні: 16.01.2019).

13 Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің деректері бойынша есептелген: Қазақстанның халықаралық инвестициялық позициясы: стандартты көрініс. 2018 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша/Халықаралық инвестициялық позиция. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі, ресми интернет-ресурс. URL: https://nationalbank. kz/?docid=679&switch=russian (жүгіну күні: 16.01.2019).

 

Басылымдар