Ұлттық референдумдар кейде қоғамның саяси таңдауы ғана емес, ол одан да ауқымды мағынаға ие. Кей жағдайларда олар азаматтардың ел болашағын қалай елестететінін әлдеқайда терең көрсетеді. Жексенбі күні Қазақстанда жаңа Конституция бойынша өткен референдум дәл осындай сипатқа ие болды. Бұл қоғам XXI ғасырдағы ел дамуының негізін құрайтын құндылықтарды нақты айқындаған сәтке айналды.

Орталық референдум комиссиясы жариялаған республикалық референдумның алдын ала нәтижелері бойынша, өзгерістерді қабылдауға қазақстандықтардың 87,15%-ы дауыс берді. Референдумға қатысу 73,12% құрады.

Бірнеше әлеуметтанулық компаниялар жүргізген экзитпол мәліметтеріне сәйкес қазақстандықтардың басым бөлігі ұсынылған өзгерістерді қолдаған. Еуразиялық интеграция институтының зерттеуіне сәйкес, жаңа Конституцияны қабылдауды болжамды сайлауға қатысу деңгейі 75,3% болды (қателік шегі ±1%) деп есептегенде 30 мың сауалнамаға қатысқан азаматтың 86,7%-ы қолдаған. «Астана Социс-А» кешенді әлеуметтік зерттеулер институтының сауалнамасы бойынша, дауыс беруге қатысқандардың 87,4%-ы жаңа Конституцияны қолдаған. Болжамды қатысу деңгейі 73,8% (қателік шегі ±1,5%). Ұқсас нәтижені Қоғамдық саясат институтының экзитполы да көрсетті: сауалнамаға қатысқан 24 мың респонденттің 88,6%-ы жаңа Конституцияны қолдаған. Болжамды қатысу деңгейі 72,1%.

Нәтижелер арасындағы айырмашылық барынша аз. Үш экзитполдың да деректері жаңа Конституцияны қолдау деңгейі шамамен 87–89% аралығында екенін көрсетті. Бұл әртүрлі әлеуметтанулық компаниялардың бағалауларының жоғары дәрежеде сәйкес келіп отырғанын білдіреді және референдум нәтижелерін қазақстандықтардың тұрақты таңдауы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Алайда дауыс беру нәтижелері азаматтардың қалай дауыс бергенін ғана көрсетеді. Қоғамның неге жаңа Конституция жобасын қолдағанын түсіну үшін референдум қарсаңында жүргізілген әлеуметтанулық сауалнама деректеріне көз жүгіртейік.

Сауалнама нәтижелері қоғамның тек құқықтық өзгерістерді ғана емес, сонымен қатар елдің болашағын айқындайтын қағидаттарды да қолдағанын көрсетті. Атап айтқанда, бірінші орында табиғатқа құрмет қағидатын конституциялық деңгейде бекіту тұр. Қазақстандықтардың 86,5%-ы бұл норманы толығымен қолдаса, ал тағы 8,5%-ы оны қолдайтынын білдірген. Жалпы алғанда, бұл шамамен 95% қоғамдық қолдауды білдіреді. Бұл тек экологиялық күн тәртібінің маңыздылығын ғана емес, сонымен бірге қоғамның жетілгендігін де көрсетеді. Бүгінде көптеген елдер экологиялық тұрақтылыққа ерекше назар аударып отыр. Ал сауалнама нәтижелері табиғатқа жауапкершілікпен қарау қазақстандықтар үшін біртіндеп мінез-құлықтың қалыпты нормасына айналып келе жатқанын аңғартады.

Қолдау деңгейі бойынша екінші орында жаңа Конституцияда мәдениет пен білім, ғылым және инновациялар құндылықтарын бекіту мәселесі тұр. Азаматтардың 78,6%-ы бұл норманы толық қолдайтынын, ал тағы 13%-ы оны қолдайтынын білдірген. Жалпы алғанда, бұл халықтың 91%-дан астамының қолдауы. Қоғамда елдің болашағын тек экономикалық ресурстармен ғана емес, ең алдымен адами капиталмен байланыстыратын көзқарас барған сайын айқын көріне бастады. Бұл – білім, білімге негізделген құндылықтар, ғылыми зерттеулер мен инновациялар.

Үшінші ереже азаматтардың цифрлық ортадағы дербес деректерін қорғауға қатысты. Қазақстандықтардың 77,7%-ы бұл норманы Конституцияда бекітуді толық қолдайды, ал респонденттердің тағы 12,2%-ы «көбіне қолдаймын» деп жауап берген. Жалпы қолдау деңгейі халықтың шамамен 90%-ына жетеді.

Бір қарағанда бұл техникалық-құқықтық мәселе сияқты көрінуі мүмкін. Алайда шын мәнінде бұл әлдеқайда ауқымды мәселені қамтиды. Цифрлық экономика дәуірінде дербес деректерді қорғау азаматтар мен бизнес үшін сенімнің негізгі іргетасы болып табылады. Сондықтан мұндай норманы Конституцияда бекіту бүкіл әлемдегі технологиялық компаниялар мен инвесторларға маңызды сигнал ретінде қарастырылуы мүмкін: Қазақстан цифрлық дамуды адам құқықтарын қорғаудың заманауи стандарттары негізінде құруға ниетті.

Егер осы нәтижелерді тұтастай қарастырсақ, мәселе тек жекелеген нормаларды қолдау туралы емес екені айқын байқалады. Жаңа Конституция аясында елдің болашақ даму бағытына қатысты ортақ құндылықтық консенсус қалыптасып келеді. Терең дәстүрлі әрі индустриялық тарихы бар Қазақстан бүгінде өзінің болашағын жаңа бағдарлар арқылы айқындап отыр. Қоғам экологиялық жауапкершілікке, білім мен ғылымға, сондай-ақ цифрлық құқықтарды қорғауға ерекше мән бере бастады. Бұл құндылықтар елдің жаһандық модернизация жолындағы негізгі бағыттарының біріне айналып отыр.

Алайда сауалнама нәтижелері қоғам қолдайтын құндылықтарды ғана емес, одан да маңызды бір жайтты – қоғамның өз сипатын да айқын көрсетті. Яғни азаматтар «қандай білім көздеріне сенеді?» және «маңызды мемлекеттік шешімдерді талқылау кезінде кімдердің пікіріне сүйенеді?» деген сұраққа жауап берді.

Деректер кәсіби білімге деген сенімнің артып келе жатқанын көрсетеді. «Конституциялық реформа мәселесі бойынша қай топтардың пікірі сіз үшін маңызды?» деген сұраққа әрбір үшінші қазақстандық (31,6%) сенім артатын кәсіби топ ретінде заңгерлерді атаған. Бұл көрсеткіш депутаттар мен мемлекеттік қайраткерлерге деген сенім деңгейінен (12,5%) шамамен үш есе жоғары. Сондай-ақ сенім артылатын жаңа әрі маңызды топ ретінде саясаттанушылар, әлеуметтанушылар және аналитиктерден құралатын сарапшылар қауымдастығы да таңдалған. Бұл топқа респонденттердің 23,1%-ы сенім білдірген.

Бұл деректер қоғамдағы маңызды өзгерісті көрсетеді. Бүгінде қазақстандықтардың көбі таныстардың пікіріне немесе лауазымды тұлғалардың мәртебесіне ғана сүйенбейді, керісінше кәсіби білім мен сараптамалық құзыретке көбірек мән бере бастаған. Басқаша айтқанда, бұрын адамдар көбіне отбасы, көрші немесе әріптестерінің пікіріне бағдарланса, қазір кәсіби мамандардың көзқарасын естуге деген ұмтылыс айқын байқалады.

Тағы бір маңызды мәселе – билік институттарына деген сенім деңгейіне қатысты. Сауалнама деректері Қазақстан Президентіне деген сенімнің тұрақты түрде жоғары екенін көрсетеді (шамамен 86%). Конституциялық реформа Мемлекет басшысының бастамасы болғандықтан, ол экологиялық тұрақтылық, ғылым мен инновацияларды дамыту, азаматтардың цифрлық құқықтарын қорғау сияқты заманауи күн тәртібіндегі маңызды мәселелерді кең қоғамдық талқылауға шығарды. Сондықтан жоғары сенім деңгейін жүргізіліп жатқан өзгерістер бағытын қолдау ретінде де түсінуге болады.

Бұл бағалауларды қазақстандықтардың елдің даму бағытын қалай қабылдайтынын көрсететін кеңірек контексте қарастыру маңызды. «Сіздің ойыңызша, Қазақстан дұрыс бағытта дамып келе ме, әлде бұрыс бағытта ма?» деген сұраққа респонденттердің басым бөлігі оң баға берген. Атап айтқанда, 30,6% елдің дамуын сөзсіз дұрыс бағытта деп санаса, ал тағы 47,8% Қазақстан көбіне дұрыс бағытта дамып жатыр деп атаған. Осылайша, оң бағалаудың жиынтық үлесі 78,4%-ды құрайды.

Шын мәнінде, жаңа Конституцияны талқылау Қазақстанның XXI ғасырда қандай мемлекет болғысы келетіні туралы пікіралмасуға айналды. Ал сауалнама нәтижелері бұл сұраққа айқын жауап беріп отыр. Бұл – экологиялық жауапкершілік қоғамдық нормаға айналатын ел. Бұл – білім, ғылым және инновациялар дамудың басты ресурсы ретінде қарастырылатын мемлекет. Сонымен қатар, бұл – адам құқықтары тек физикалық кеңістікте ғана емес, цифрлық ортада да қорғалатын ел. Осы тұрғыдан алғанда, Конституция тек құқықтық құжат қана емес, сонымен бірге қоғам өз болашағы туралы түсінігін қалыптастыратын тілге айналды.

Сондықтан конституциялық реформа құқықтық рәсімнен әлдеқайда кеңірек рәсім. Ол қоғам елдің болашақ бейнесін айқындаған сәтке айналды. Кейде елдің болашағы қатысты мәселелерде бір күндік дауыс беру көп жылдарға созылған саяси пікірталастардан да көбірек сұрақтарға жауап беруі мүмкін.

Айгүл Забирова,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

бас ғылыми қызметкері

Сообщение Референдум – Қазақстанның болашағына қатысты ойтолғау появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Жаңа Конституцияда қарастырылған негізгі құралдардың бірі – арнайы құқықтық режимдер құру мүмкіндігі. Экономикалық тұрғыдан бұл инвестициялар мен салалық дамуға арналған бейімделген шарттары бар аймақтарды қалыптастыру механизмі. Мұндай режимдер капитал мен инфрақұрылымды шоғырландырып, жаңа өндірістерді тез іске қосуға және технологиялық кластерлерді қалыптастыруға мүмкіндік береді. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, осындай шешімдер көп жағдайларда құрылымдық модернизация мен өнімділіктің өсуіне ықпал етеді. Мысалы, Дэн Сяопин реформалары кезеңіндегі Қытай тәжірибесі ерекше көрсеткіш: арнайы экономикалық аймақтар, оның ішінде Шэньчжэнь қаласы, капитал мен технологияларды тартты, экспортқа бағытталған өндірістің дамуын жеделдетті және өнеркәсіптік өсімді кеңейтті. Ұзақ мерзім ішінде кейбір аймақтарда жылдық өсім 15%-дан асты, бұл жұмыс орындарының кеңеюі, табыстың өсуі және ірі орта таптың қалыптасуымен бірге жүрді.

Мұндай өзгерістердің экономикалық логикасы жинақтаушы сипатқа ие. Тұрақты әрі алдын ала болжанатын институционалдық орта инвестициялық белсенділікті ынталандырады, инвестициялар өндірістік қуаттарды кеңейтеді және еңбек сұранысын арттырады, ал өнімділіктің өсуі жалақы мен үй шаруашылықтарының кірісін ұлғайтуға жағдай жасайды. Кірістер өсумен бірге білімге және дағдыларды дамытуға салынатын инвестициялар күшейеді, бұл адам капиталын нығайтып, экономиканың ұзақ мерзімді әлеуетін арттырады.

Жаңа Конституция тұрғысынан алғанда, Қазақстан үшін аталған механизмдер экономиканы әртараптандыру мен еңбек нарығын кеңейтуге арналған институционалдық негіз ретінде қарастырылады. Жаңа салалар мен өсу орталықтарының дамуы жұмыс орындарының пайда болуына, кірістің өсуіне және экономиканың тұрақтылығын күшейтуге ықпал етеді, азаматтарға кәсіби өзін-өзі іске асыру үшін кең мүмкіндіктер қалыптастырады және келесі ұрпақ үшін экономикалық перспективасын айқындайды.

Нұрдәулет Нариманов,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Ғаламдық экономика және тұрақты даму бөлімінің аға сарапшысы

Сообщение Жаңа Конституция – экономикалық өсудің институционалдық ортасын қалыптастырудың факторы появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Соңғы жылдары қазақстандық қоғамның әлеуметтік құрылымы, экономикалық басымдықтары және азаматтардың сұраныстары елеулі өзгерістерге ұшырады. Сандық экономиканың дамуы, азаматтық қоғамның рөлінің күшеюі, жұмыспен қамтудың сипатының өзгеруі, сыртқы саяси сынақтар – бұның барлығы қазіргі саяси институттардың жұмыс істеуіне жаңа талаптар қояды және жаңа институттарды құру мәселесін көтереді.

Конституция, өз кезегінде, негізгі нормативтік акт ретінде тек қоғамның құндылықтары мен қағидаттарын бекітуге ғана емес, сонымен қатар жаңа жағдайларда жүйенің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге арналған. Егер нормалар нақты тәжірибемен сәйкес келмей қалса, оларды түзету қажеттілігі туындайды.

Ұсынылып отырған өзгерістер жиналған институционалдық теңгерімсіздіктерге жауап ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі кез келген саяси процесті осындай теңгерімсіздіктер қатаң сүйемелдейді. Қолданыстағы институттар жүйенің ішіндегі және сыртындағы туындайтын сынақтарға лайықты түрде жауап бере алмайтын жағдайларда оларды жаңарту және түзету қажет болады. Осы контексте мемлекет Ата заңды жаңарту, оның ішінде мемлекеттік құндылықтарды, қағидаттарды және ұзақ мерзімді даму бағытын бекіту мәселесі туындайды, бұл жүйенің тұтастығы мен өміршеңдігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, маңыздысы – Қазақстан Республикасының алғашқы Конституциясында жарияланған демократиялық мемлекеттік негіздер сақталатынын ерекше атап өту керек. Тәуелсіздік, биліктің бөлінуі, адамның құқықтары мен бостандықтары қағидаттары конституциялық құрылымның негізін құрайды. Мұнда модельді өзгерту туралы емес, оны жаңа шынайылыққа бейімдеп түзету мәселесі қозғалып отыр. Конституциялық реформа бұл жағдайда үзілу емес, эволюция құралы ретінде қызмет атқарады.

Осылайша, конституциялық реформа бойынша референдум – формалды рәсім емес, қоғамдық келісімнің жаңартылуының механизмі. Өзгерістер мемлекеттік жүйені өзгеріп отырған жағдайларға бейімдеуге деген ұмтылысты көрсетеді, сонымен бірге негізгі демократиялық қағидаттарды сақтауды қамтамасыз етеді. Ұзақ мерзімді перспективада мұндай қадамдар мемлекеттің тұрақтылығын нығайтуға және басқарудың тиімділігін арттыруға бағытталған.

Ольга Қалдыбаева,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Қоғамдық пікірді зертету бөлімінің бас сарапшысы

Сообщение Конституциялық реформа бойынша референдум – уақыт талабына сай жасалған қадам появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Қазақстандағы су ресурстарының елеулі бөлігі – шамамен 45%-ы көршілес мемлекеттердің аумағынан келетін трансшекаралық өзендер есебінен қалыптасады. Бұл өңірдегі су жүйелерінің өзара тығыз байланысын көрсетеді және сыртқы табиғи-климаттық әрі әлеуметтік-экономикалық факторларды, соның ішінде көрші елдердің су пайдалану динамикасы мен су шаруашылығы саясатын ескерудің маңыздылығын айқындайды. Сонымен қатар, елдегі су тұтынудың 60%-дан астамы ауыл шаруашылығы саласына тиесілі. Бұл аграрлық сектор мен азық-түлік тұрақтылығы үшін тұрақты әрі болжамды су қамтамасыз етудің маңызын арттыра түседі. Осындай жағдайда су жай ғана табиғи ресурс емес, ұлттық қауіпсіздіктің, экономикалық тұрақтылықтың және мемлекеттік егемендіктің негізгі элементіне айналады.

Мемлекет меншік иесі ретінде емес, сенімгерлік басқарушы ретінде әрекет етеді және қазіргі әрі болашақ ұрпақтың мүддесі үшін су ресурстарын ұтымды пайдалану, сақтау және қорғау жауапкершілігін өз мойнына алады. Бұл су қауіпсіздігі саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруға, су пайдалануды реттеуге, трансшекаралық су қатынастарында ұлттық мүдделерді қорғауға және су ресурстарының сарқылуының алдын алуға құқықтық негіз қалыптастырады.

Қазақстан су ресурстарын басқару саласында жүйелі реформаларды кезең-кезеңімен жүзеге асырып келеді. Еліміз бұрын негізінен экономикалық тиімділікке бағытталған модельден экономикалық, экологиялық және стратегиялық мүдделердің теңгеріміне негізделген орнықты жүйеге көшуде. 2023 жылы Су ресурстары және ирригация министрлігінің құрылуы, сондай-ақ 2025 жылы жаңа Су кодексінің қабылдануы су экожүйелерін сақтаудың басымдығын институционалдық тұрғыдан бекітті. Сонымен қатар, нормативтік деңгейде «су қауіпсіздігі» ұғымы мемлекеттік саясаттың негізгі элементі ретінде айқындалды.

Экономиканың негізгі салалары жаңа қағидаттарға белсенді түрде бейімделуде:

• Ауыл шаруашылығы: су үнемдейтін технологиялар мен заманауи суару әдістерін енгізу су тұтынуды азайта отырып, өнімділікті арттыруға мүмкіндік береді.

• Өнеркәсіп: айналымдық және қайта пайдаланылатын сумен жабдықтау жүйелерін қолдану табиғи су көздеріне түсетін жүктемені төмендетіп, суды пайдалану тиімділігін күшейтеді.

Жалпы алғанда, бұл шаралар орнықты су басқару бағытындағы оң үрдісті қалыптастырып, мемлекеттік саясаттың экологиялық бағдарын нығайтады.

Осылайша, судың халыққа тиесілі екені туралы конституциялық норманың сақталуы Қазақстанның ұзақ мерзімді дамуы үшін іргелі маңызға ие. Бұл ереже су ресурстарын құқықтық қорғаудың ең жоғары деңгейін қамтамасыз етіп, су қауіпсіздігін нығайтуға, тұрақты экономикалық дамуға және ұлттық мүдделерді қорғауға бағытталған мемлекеттік саясаттың негізін қалайды.

XXI ғасырда су экономиканың тұрақтылығына, азық-түлік қауіпсіздігіне және мемлекеттік егемендікке тікелей әсер ететін стратегиялық ресурсқа айналып отыр. Оның халыққа тиесілі екенінің конституциялық тұрғыдан бекітілуі – жаһандық климаттық өзгерістер жағдайында Қазақстанның ұзақ мерзімді тұрақтылығы мен қауіпсіздігін айқындайтын іргелі шешім.

Замира Жолдасқызы

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Экономикалық саясатты талдау бөлімінің бас сарапшысы

Сообщение Суға қатысты конституциялық норма: Қазақстан қауіпсіздігі үшін стратегиялық маңызы появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Осы ретте, экономиканы дамытуда ерекше назар аударылатын мәселелердің бірі – экологиялық факторларды ескеру. Конституцияның жаңа жобасының 37-бабында мемлекет азаматтарды табиғатты сақтау мен табиғи байлыққа ұқыпты қарауға міндеттейді, сондай-ақ адамның өмір сүруіне және денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қорғауды мемлекет өз жауапкершілігіне айналдырады. Бұл нормалар бүкіл әлем елдері өздеріне міндет етіп қойған Орнықты даму мақсаттарын жүзеге асыруға нақты қадам болып табылады. Мемлекет табиғатты қорғауды өз мақсатына айналдырып, экономикалық дамуды орнықты әрі «жасыл» жолға көшіру үшін жоғары деңгейде нормативтік негіздер енгізген. Әлемдік тәжірибеде де осындай қадамдар кең таралған; мысалы, 2018 жылы Қытай конституциясына «Экологиялық өркениет» ұғымын бекіткен.

Экономикалық тұрғыдан мемлекет табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мен стратегиялық салаларды дамыту арқылы ұлттық байлықты қорғауды қамтамасыз етеді. Бұл өңірлердегі орнықты даму мен инвестициялық тартымдылықты арттыруға мүмкіндік береді.

Осы тұрғыда Қазақстан – маңызды стратегиялық табиғи ресурстар қоры бар ел. Ел аумағының басым бөлігі жер қойнауында мұнай мен табиғи газ қорын сақтайды. Әртүрлі бағалаулар бойынша, Қазақстанда әлемдік мұнай қорының шамамен 3%-ы, яғни 4,4 млрд тоннадан астам мұнай шоғырланған. ТМД елдері арасында республика мұнай өндіру көлемі бойынша Ресейден кейін екінші орында тұр. Табиғи газ қоры 3,8 трлн текше метр деп бағаланады, бұл Қазақстанды әлемдегі 20 ірі газ өндіруші елдің қатарына енгізеді.

Қазақстан әлемдік уран қорларының 21%-ына ие, бұл көрсеткіш бойынша ел 2-орында және уран өндіруде әлемде бірінші орынға шықты. Уран кен орындары алты облыста шоғырланған, ең ірілері – Маңғыстау және Ақмола облыстары. Сонымен қатар, Қазақстан мыс өндіру көлемі бойынша әлемдегі алғашқы 10 елдің қатарына кіреді, 6-орынды иеленіп, өндірілген мыс пен мыс қорытпаларының 90%-ын экспорттайды. Негізгі өндіріс ошақтары – Қарағанды, Шығыс Қазақстан, Абай облыстары, ал мыс қорының 70%-ы Жезқазған өңірінде орналасқан.

Жер қойнауындағы алтын қорлары еліміздің алтын өндіру көлемі бойынша әлемдегі алғашқы 10 елдің қатарына кіруіне мүмкіндік береді. Елде шамамен 300 алтын кен орны бар, ең ірілері Шығыс Қазақстан және Абай облыстарында (36%), Солтүстік Қазақстанда (21%) және Орталық Қазақстанда (11%) шоғырланған. Қазақстан көмірін де алыс-жақын шетелдерге экспорттайды. Елдегі көмір қоры 33,6 млрд тоннаға бағаланады, бұл Қазақстанға әлемдік рейтингте 8-орынды сенімді түрде иеленуге мүмкіндік береді. Негізгі кен орындары – Экібастұз, Қарағанды және Қостанай облыстары. Жалпы, Қазақстан табиғи қазбалар қоры бойынша әлемде шамамен 6-орында. Сонымен қатар, Менделеев кестесіндегі 110 химиялық элементтің 99-ын еліміздің жер қойнауынан табуға болады.

Қорыта айтқанда, стратегиялық ұлттық мүдделерді жүзеге асыруға Қазақстанда толық ресурс мүмкіндігі бар. Конституцияда жер мен оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі екені көрсетілген, ал халық атынан меншік құқығын мемлекет жүзеге асырады. Ендігі кезеңде осы байлықты тиімді басқару, экономикалық негіздерді іске асыруда экологиялық факторларды, әлеуметтік жауапкершілікті, әділдік пен теңдікті сақтау – басты міндет.

Берік Қадыров,

Өңірлер бойынша жұмыс бөлімінің бас сарапшысы,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ-ың Абай облысы бойынша өкілі

Сообщение Ұлттық мүдде, стратегиялық ресурстар және орнықты даму появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Конституциялық реформа әрбір қазақстандықтың күнделікті өміріне тікелей немесе жанама түрде әсер етеді, құқықтардың, міндеттердің және қатысу мүмкіндіктерінің шеңберін анықтайды.

Әлеуметтану тұрғысынан алғанда, жаңа жоба азаматтық қатысуды нығайту және кері байланыс арналарын кеңейту үшін жаңартылған негіз қалайды деп болжауға болады. Бұл өз кезегінде саяси сауаттылық пен азаматтық белсенділіктің өсуіне ықпал ете алады.

Бұл тұрғыдан алғанда Халық кеңесі институтын консультативтік және өкілдік форум ретінде құру ерекше маңызға ие. Оның мәртебесі Конституция жобасында бекітілген, онда институтқа бірқатар нақты өкілеттіктер берілуі көзделген. Нақтырақ айтқанда, Қазақстан Халық кеңесі:

1) ішкі мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары, қоғамдық келісімді, ұлттық бірлік пен ынтымақтастықты нығайту, Қазақстан Республикасының негізгі қағидаттары мен ұлттық құндылықтарды ілгерілету бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді;

2) Құрылтайға заң жобаларын енгізеді;

3) республикалық референдум тағайындау туралы бастама көтереді;

4) конституциялық заңға сәйкес басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады.

Бұл өкілеттіліктер аясы институттың функционалдық мәртебесін ресми түрде кеңейтеді және оны тек кеңесші орган шегінен шығарады.

Қазақстан Халық кеңесінің құрамы Қазақстан Республикасының азаматтарынан тұрады. Ұлттық Құрылтайда жарияланғандай, оның құрамына 126 мүше кіреді: яғни этномәдени бірлестіктерден, қоғамдық ұйымдардан және аймақтардан (мәслихаттар мен қоғамдық кеңестер арқылы) 42 өкілден алынады. Бұл құрылым қоғамдық, аймақтық және этномәдени өкілдіктің тепе-теңдігін білдіреді.

Халық кеңесі мемлекет пен өңірлердің өкілдерін, кәсіби қауымдастықтар мен этномәдени бірлестіктерді біріктіре отырып, түрлі қоғамдық топтар арасындағы диалогты жүйелі негізде қалыптастыруға бағытталады. Бұл құрылым мүдделерді білдіру және әлеуметтік маңызы бар мәселелерді талқылау үшін қосымша алаң ретінде қызмет етеді.

Дегенмен, бұл тетіктің тиімділігі оның құрылуына ғана емес, сонымен қатар оның процедуралық ашықтығына, шынайы өкілдік дәрежесіне және шешімдерге практикалық әсеріне де байланысты болады. Қоғамның қатысуы да маңызды болады. Негізінен Халық кеңесінің нақты рөлін азаматтық қатысу деңгейі, берілген қатысу құралдарын пайдалануға дайындық және елде болып жатқан процестер үшін жауапкершілік айқындайтын болады.

Жанар Нақыпбаева,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Қоғамдық пікірді зерттеу бөлімінің бас сарапшысы

Сообщение Жаңа Конституция – қоғамдық келісімшарттың жаңа үлгісі появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

3-бапта мемлекеттің әлеуметтік табиғаты жүзеге асырылатын қағидаттар белгіленген: адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу, бірлікті нығайту, халықтың әл-ауқатын жақсарту және адами капиталды, білім беруді, ғылымды және инновацияны дамыту. Осылайша, әлеуметтік әділеттілік тек ресурстарды қайта бөлу ретінде ғана емес, сонымен қатар жеке тұлғаның толыққанды өмір сүруі, кәсіби әлеуеттің өсуі және білімге қолжетімділікті кеңейту үшін жағдайлар жасау ретінде де түсініледі. Мәдениетті қолдау, экологиялық жауапкершілік және қоғамдық диалогты дамыту әділеттіліктің экономикалық өлшемін құндылықтарға негізделген және институционалдық мазмұнмен толықтырады.

Сонымен қатар, әлеуметтік кепілдіктер еңбек және әлеуметтік қамсыздандыру ережелерінде көрсетілген. Мемлекет қауіпсіз еңбек жағдайларын, кемсітушіліксіз жалақы мен әлеуметтік қорғауды, сондай-ақ ең төменгі жалақы мен зейнетақыны, сондай-ақ қартайған кезде, ауру кезінде, мүгедектікте және басқа да себептер бойынша әлеуметтік қамсыздандыруды кепілдейді. Бұл ережелер әлеуметтік теңсіздікті азайтуға бағытталған әлеуметтік қорғаудың негізгі стандартын құрайды.

Сонымен қатар, ерікті сақтандыруды, қайырымдылықты және еріктілікті ынталандыру қоғам мен мемлекет арасындағы ортақ жауапкершілік қағидатын көрсетеді.

Денсаулық сақтау құқығы және тегін медициналық көмектің кепілдендірілген көлемі, сондай-ақ мемлекеттік мекемелерде міндетті және тегін орта білім беру негізгі әлеуметтік жеңілдіктерге тең бастапқы қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Осы нормалар арқылы әлеуметтік әділеттілік институционалдық сипатқа ие болады – білім беру мен денсаулық сақтауға қолжетімділік адами капитал мен тұрақты дамудың негізі ретінде қарастырылады.

Осылайша, Қазақстан Республикасы Конституциясының жаңа нұсқасындағы әлеуметтік мемлекет тұжырымдамасы негізгі әлеуметтік құқықтардың кепілдіктерін, адами капиталды дамытуды, азаматтардың басқаруға қатысуын және тәуелсіз құқықтық институттарды біріктіретін кешенді модельді білдіреді. Әлеуметтік әділеттілік мемлекеттік жауапкершілік, қоғамның қатысуы және заң үстемдігі арасындағы тепе-теңдіктің нәтижесі ретінде қарастырылады.

Руслан Асаубаев,

Өңірлермен жұмыс жөніндегі бөлмінің бас сарапшысы,

ҚСЗИ-дің Солтүстік Қазақстан облысындағы өкілі

Сообщение Қазақстан Республикасының жаңа конституциялық моделіндегі әлеуметтік мемлекет және әділеттілік появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Жаңа жобадағы әділеттіліктің практикалық көрінісі нақты құқықтық нормалармен қолдау табады:

— Ол ешкімнің жынысына, дініне, қаржылық жағдайына немесе тұрғылықты жеріне байланысты кемсітушілікке ұшырамайтынына кепілдік береді.

— Өлім жазасына толық және сөзсіз тыйым салу енгізілді.

— Ұсталғандарға алғашқы секундтан бастап өз құқықтары туралы хабардар болуды және кепілдендірілген заң көмегі көрсетілуін талап ететін «Миранда ережесі» енгізілді.

— Алғаш рет цифрлық ортада жеке деректерді қорғау және хат алмасудың құпиялылығы конституциялық түрде бекітілген.

Жалпы алғанда, әділдік – бұл адамдардың мемлекеттік мекемелерге деген сеніміне күнделікті әсер ететін практикалық сезім. Қазіргі заманғы қоғамдық талаптар, әсіресе жастар тарапынан, қарапайым пайда күтуден мүмкіндіктер таныс-тамырға емес, қабілет пен еңбекке байланысты болатын ашық «ойын ережелері» талабына ауысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, қазақ қоғамында әрқашан мүдделерді талқылау және теңгерімдеу тетіктері болған және бүгінде мұндай платформаларға деген қажеттілік тек артып келеді.

Сонымен қатар, 2025 жылдың қазан-қараша айларында Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты (ҚСЗИ) тапсырысы бойынша жүргізілген сауалнама әлеуметтік оптимизмнің жоғары деңгейін көрсетеді: қазақстандықтардың 73,1%-ы бір жыл ішінде әл-ауқатының артуын, сондай-ақ әлеуметтік тұрақтылықтың орнауын күтеді.

Жүйенің тұтастығын және үздіксіз жаңартылып отыруын қамтамасыз ету үшін басқарудың жаңа ережелері енгізілуде:

— Мемлекет басшысы тек бір жеті жылдық мерзімге сайланады, қайта сайлану құқығы болмайды.

— Құрылтай негізгі заң шығарушы органға айналады, ал Халық кеңесі (ҚХК) платформасы азаматтарға тікелей заңдар ұсынуға және референдумдар өткізуге бастамашылық жасауға мүмкіндік береді.

Жаңа Конституция әрбір қазақстандықтың қауіпсіздігі мен дауысының маңыздылығын қамтамасыз етуге арналған. Құжаттың соңғы мәтіні бүкілхалықтық референдум арқылы қабылданады және оның күшіне енуі 2026 жылдың 1 шілдесіне жоспарланған.

Гүлназ Қасымова,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Қоғамдық пікірді зерттеу бөлімінің бас сарапшысы

Сообщение Бүгінгі күнде ең өзекті, ең көп қайталанатын сөз появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Қазақстан Республикасы Конституциясының ұсынылған жобасы (бұдан әрі – Жоба) 1995 жылғы Конституциямен белгіленген конституциялық негіздердің сабақтастығы мен мемлекеттік басқару жүйесінің бейімделгіш жаңғыртылуы арасындағы стратегиялық тепе-теңдікті бейнелейтін құжат ретінде сипаттауға болады.

Жобада мемлекеттің негізгі сипаттамалары – оның демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік сипаты, унитарлық құрылымы және президенттік басқару нысаны сақталған, сонымен бірге институционалдық тетіктерді жаңарту және адам құқықтарының конституциялық кепілдіктерін кеңейту ұсынылған.

Реформа негізінен эволюциялық сипатта және әлеуметтік-экономикалық және технологиялық дамудың қазіргі заманғы қиындықтарына сәйкес келетін барынша, шұғыл және жауапты институционалдық архитектураны құруға бағытталған.

Құрылымдық және институционалдық аспектілерінде Жоба мемлекеттік билікті ұйымдастыру жүйесін және халықтың өкілдігі механизмдерін одан әрі жетілдіруді көздейді. Мемлекеттік биліктің дәстүрлі институттарымен қатар, мемлекеттік саясатты әзірлеуге қоғамның қатысуы үшін қоғамдық диалог пен өкілдік механизмдердің рөлі күшейтіледі. Бұл өзгерістер заң шығару процесінің тиімділігін арттыруға және мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы өзара іс-қимылды нығайтуға бағытталған.

Жобада сонымен қатар билік бөлінісі қағидатын және қолданыстағы Конституцияда бекітілген тежемелік және тепе-теңдік жүйесін сақтай отырып, атқарушы биліктің тұрақтылығын нығайтуға бағытталған үрдіс байқалады. Мемлекеттік билік біртұтас құрылым ретінде сақталады және заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарының өзара іс-қимылы арқылы жүзеге асырылады.

Конституциялық қайта қарау жүйесін айтарлықтай жаңғырту көзделген. Конституциялық Соттың дамуы және азаматтардың конституциялық құқықтарын қорғау мүмкіндіктерінің кеңеюі Ата Заңның үстемдігін қамтамасыз ету және адам құқықтарын қорғаудың тиімді құралы ретіндегі Конституцияның әлеуетін арттырады. Бұл болжамды құқықтық ортаны құруға ықпал етеді және мемлекеттік институттарға деген сенімді нығайтады.

Заң жобасының негізгі жаңалықтары қазіргі заманғы жаһандық қиындықтар мен жария құқықтың даму үрдістерін көрсетеді. Атап айтқанда, жеке деректерді қорғау күшейтіледі, цифрлық технологияларды ескере отырып, құпиялылыққа кепілдіктер кеңейтіледі, сондай-ақ жеке тұлғаның қадір-қасиетін қорғау талаптары мен бостандықты шектеудің процедуралық кепілдіктері күшейтіледі.

Меншік қатынастарын конституциялық реттеудің дамуы ерекше назар аударуға тұрарлық. Мемлекеттік және жеке меншікті тең қорғауды қамтамасыз ететін қолданыстағы Конституциядан айырмашылығы, Заң жобасында қоғам мүдделері мен қоршаған ортаны қорғауды ескере отырып, меншік құқықтарын жүзеге асыру талабы қосымша белгіленеді. Бұл тұрақты даму және экологиялық жауапкершілік қағидаттарын экономикалық қызметке біріктірудің конституциялық негізін құрайды.

Бұл норма қоршаған ортаны бағалау тетіктерін әзірлеуге, өндірушілердің жауапкершілігін кеңейтуге, ESG қағидаттарын енгізуге және тұрақты экономикалық өсу үшін құқықтық жағдайлар жасауға алғышарттар жасайды. Сонымен қатар, табиғи ресурстарға халықтың меншігі және мемлекеттің олардың атынан меншік құқығын жүзеге асыру қағидаты сақталады, бұл конституциялық реттеудің үздіксіздігін қамтамасыз етеді.

Экономикалық саясат тұрғысынан Жобада кәсіпкерлік бостандығы, меншік құқығын қорғау және мемлекеттің экономикалық салаға өз бетінше араласуына жол бермеу сияқты қолданыстағы Конституцияда бекітілген нарықтық экономика қағидаттары дәйекті түрде дамиды. Сонымен қатар, жеке аумақтардың жеделдетілген экономикалық дамуы үшін арнайы құқықтық режимдерді белгілеу мүмкіндігін қоса алғанда, икемді аймақтық саясат үшін қосымша құралдар енгізіледі.

Құқықтық әрекет саласында Жоба заңнаманы қолдану мәселелесін нақтылайды, азаматтардың жағдайын нашарлататын немесе жауапкершілікті арттыратын кері күші бар заңдардың қабылданбау қағидатын бекітеді, осылайша құқықтық сенімділік пен реттеудің болжамдылығын арттырады.

Жобада сондай-ақ адам құқықтары мен бостандықтары саласында бірқатар жаңалықтар бар. Атап айтқанда:

— тұтқындау кезіндегі процессуалдық кепілдіктер кеңейтілді;

— кінәсіздік презумпциясы және бір қылмыс үшін екі рет жауапкершілікке тартуға тыйым салынды;

— қоғамдық тәртіпті, қауіпсіздікті және моральды ескере отырып, құқықтар мен бостандықтарды жүзеге асыру шектері нақтыланды;

— цифрлық ортада ақпарат пен жеке деректерді қорғау кеңейтілді.

Сонымен қатар, адам құқықтарының ажырамастығы, заң алдындағы теңдік және сот арқылы қорғалу туралы қолданыстағы Конституцияның негізгі ережелері сақталады.

Халықаралық құқық мәселелерінде Жоба халықаралық шарттарды қолдану тәртібін нақтылайды, олардың қолданылуын ұлттық заңнамаға сәйкес белгілейді, бұл олардың заңдардан басымдығы туралы бұрын белгіленген қағидаттың қайта қаралуын білдіреді.

Жалпы алғанда, ұсынылған өзгерістер мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға, институционалдық тұрақтылықты нығайтуға және конституциялық реттеуді цифрлық экономикаға, экологиялық қиындықтарға және жаһандық бәсекелестікке бейімдеуге бағытталған.

Реформаның күтілетін жүйелік әсерлеріне басқаруды жақсарту, шешім қабылдауды жеделдету, құқықтық кепілдіктерді әзірлеу және мемлекеттік мекемелер арасындағы жауапкершілікті нақты бөлу кіруі мүмкін. Дегенмен, реформаның әлеуетін толық жүзеге асыру кейінгі заңнамалық реттеудің сапасына, құқық қорғау тәжірибесіне және қоғамдағы құқықтық сана деңгейіне байланысты болады.

Осылайша, Қазақстан Республикасы Конституциясының жобасы Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысын жаңғыртудың теңгерімді әрекетін білдіреді, қолданыстағы Конституцияның негізгі қағидаларының сабақтастығын институционалдық жаңартумен және мемлекеттік дамудың заманауи стандарттарына сәйкес конституциялық кепілдіктерді кеңейтумен үйлестіреді.

Марат Жұмағұлов,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Экономикалық саясатты талдау бөлімінің

бас ғылыми қызметкері,

заң ғылымдарының докторы, доцент

Сообщение Институционалдық трансформация және экономикалық-құқықтық перспективалар появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Осыған байланысты, адамға бағытталған қағидаттың конституциялық бекітілуі мемлекеттің азаматтардың құқықтары мен әлеуметтік қызметтер сапасының кепілі ретіндегі рөлін күшейтеді. Бұл мемлекеттік басқарудың жетілген моделіне көшуді білдіреді, онда басымдық жеке тұлғалардың нақты қажеттіліктеріне, олардың қауіпсіздігіне, өмір сүру сапасына және денсаулық сақтау нәтижелеріне беріледі. Бұл тәсіл денсаулық сақтау үшін өте маңызды: қазір жеке тұлғалар мен олардың денсаулығы жүйенің басты назарында, ал басымдық ведомстволық процестер мен формальды көрсеткіштерге емес, пациенттердің қауіпсіздігі, күтім сапасы және нақты клиникалық нәтижелерге бағытталады.

Кәсіби және халықаралық тәжірибеде бұл логика құндылыққа негізделген (value—based) және адамға бағытталған денсаулық сақтау тәсілдерінің таралуымен сәйкес келеді, мұнда жүйенің тиімділігі көрсетілетін қызметтердің көлемімен емес, ресурстарды ұтымды пайдалану арқылы пациент үшін қол жеткізілген нәтижелермен бағаланады. ЭЫДҰ, Еуропалық Одақ, Америка Құрама Штаттары және Канаданың көптеген елдері клиникалық нәтижелерді, пациенттердің өмір сүру сапасын және пациенттердің тәжірибесін өлшеуге, сондай-ақ қызмет көрсету көлемі үшін төлем жасаудан нәтижелер мен жеке тұлға үшін құндылық үшін төлем жасауға көшуге бағытталған модельдерді енгізуде. Халықаралық тәжірибе мұндай модельдер медициналық көмектің сапасын, пациенттердің қанағаттанушылығын және денсаулық сақтау жүйесінің тұрақтылығын бір уақытта жақсарта алатынын көрсетеді.

Денсаулық сақтаудағы адамға бағытталған қағидат тек пациенттер үшін ғана емес, сонымен қатар медицина қызметкерлері үшін де маңызды. Жүйенің тұрақтылығы адами ресурстардың әлеуетіне, жұмыс жағдайларына, кәсіби даму мүмкіндіктеріне және күйіп кетудің алдын алуға тікелей байланысты. Адамға бағытталған басқару қызметкерлер мен денсаулық сақтау ұйымдарының мүдделері арасындағы тепе-теңдікті, ішкі коммуникацияны дамытуды, қызметкерлердің шешім қабылдауға қатысуын және қолдаушы ұйымдастырушылық мәдениетті қалыптастыруды болжайды. Денсаулық сақтау жүйесінің адами капиталының негізгі элементі ретіндегі дәрігерлердің құндылығы «Медицина қызметкерлерін қорғауды күшейту туралы» Заңның қабылдануы арқылы институционалдық тұрғыдан одан әрі мойындалды. Бұл дәрігерлердің ерекше әлеуметтік рөлін және қауіпсіз еңбек жағдайларын, құқықтық қорғауды және мамандыққа құрметпен қарауды бүкіл денсаулық сақтау жүйесінің тұрақтылығының маңызды алғышарттары ретінде мойындауды көрсетеді.

Цифрлық трансформация адамға бағытталған модельді енгізуде маңызды рөл атқарады. Заманауи медициналық ақпараттық жүйелер мен жасанды интеллект негізіндегі шешімдер енді тек есепке алу және есеп беру құралдары ғана емес, сонымен қатар клиникалық және ұйымдастырушылық процестерді басқару, пациенттердің жүру жолдарын қолдау, коммуникация және дәрігерлерге түсетін әкімшілік ауыртпалықты азайту инфрақұрылымына айналуда. Осыған байланысты Бірыңғай мемлекеттік медициналық ақпараттық жүйені (БМКЖ) әзірлеу стратегиялық тұрғыдан маңызды. Ол әртүрлі цифрлық жүйелерді біріктіруге, медициналық қызметтердің толық бақылауын қамтамасыз етуге және денсаулық сақтау процестерінің ашықтығын арттыруға бағытталған.

Осылайша, күшті мемлекеттік кепілдіктерді сақтау және адамға бағытталған қағидатты конституциялық тұрғыдан бекіту Қазақстанда пациенттердің құндылығына, сапасына, қауіпсіздігіне, қолжетімділігіне және ұзақ мерзімді тұрақтылыққа бағытталған заманауи денсаулық сақтау модельдерін дамытудың нормативтік негізін құрайды.

Бибигүл Өмірбаева,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

 Жаһандық экономика және тұрақты даму бөлімінің басшысы

Сообщение Адам және оның денсаулығы ең жоғары құндылық ретінде: денсаулық сақтаудың конституциялық моделіне арналған жаңа бағдарлар появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.