Қазақстандықтардың сексен алты пайызы өзін діндар деп санайды[1]. Бұл көрсеткіштің өзі-ақ Қазақстан қоғамында діни сәйкестіктің жаппай әлеуметтік нормаға айналып келе жатқанын көрсетеді. Бірақ социология алғашқы көрсеткішпен шектелмейді. Келесі сұрақ туындайды: адамдар өз сенімдерін іс жүзінде қалай ұстанады? Міне, осы жерде көрініс әлдеқайда күрделірек болып шығады: сауалнамаға қатысқандардың басым бөлігі діни мерекелерді сақтайды, тұрақты түрде дұға оқитындар айтарлықтай аз, ал мешітке үнемі баратындар қоғамның аз ғана бөлігін құрайды. Бұл деректер бір-біріне қайшы келмейді. Керісінше, олар діни өмірдің әртүрлі деңгейлерін көрсетеді — символдық тиесіліктен және мәдени қатысудан бастап күнделікті діни тәжірибе мен институционалдық қатысуға дейін. Бұл деңгейлердің әрқайсысының өзіндік әлеуметтік қызметі мен ішкі логикасы бар. Қазақстан қоғамындағы діниліктің осындай құрылымы қалай қалыптасқанын түсіну үшін отыз жыл бұрынғы кезеңге оралу қажет.

КСРО ыдырағаннан кейін қоғам күтпеген мәселемен бетпе-бет келді: кім болам? «Мен кіммін?» деген сұраққа жауап кеңестік бірегейлікпен және оны қалыптастырған мемлекетпен бірге жоқ болды. Қазақ бірегейлігі тіл, дәстүр, мәдени кодқа мұқтаж еді, ал мұның бәрі кеңестік жаңғыртудың ондаған жылы ішінде көптеген адамға, әсіресе қалалық қазақтарға, қолжетімсіз болып кетті. Ал ислам қатаң талаптар жүйесі ретінде емес, өзін-өзі айқындаудың қолжетімді тілі ретінде жол ұсынды. Өзіңді мұсылманмын дегенің — «мен кіммін?» деген сұраққа жауап бергенің. Бұндай жауап қарапайым, түсінікті де абыройлы болып шықты.

Әрине, жоғарыда айтылғандардың бәрі діннің рухани өлшемін жоққа шығармайды. Көптеген қазақстандық үшін діни сенім көпшілік алдында растауды қажет етпейтін жеке әрі терең тәжірибеге айналды. Эмпирикалық деректер исламның бір мезгілде бірнеше қызмет атқаратынын, яғни рухани да, идентификациялық та қызмет орындайтынын көрсетеді. Екеуі де шынайы. Екеуі де маңызды. Әлеуметтанушылар мұндай құбылысты мәдени дінилік деп атайды, мұнда дін ең алдымен тиесілік қызметін атқарады. Адам мерекелерге қатысады, салт-дәстүрді қолдайды, өзін дінімен сәйкестендіреді – бұл діни өмірдің шала түрі емес емес, оның толыққанды түрі. Қазақстандық контексте бұл табиғи құбылыс, өйткені дала исламы тарихи тұрғыдан ешқашан қатаң институционалданған емес. Ол мешіттің қатаң тәртібі арқылы емес, ауыз әдебиеті, отбасы салттары және мәдени рәсімдер арқылы таралған. Сірә, сол үшін қазақстандықтардың 88,6%-ы діни саладағы мемлекеттік саясатты қолдайды да, сонымен қатар 84,5%-ы ел зайырлы мемлекет болып қалуы керек деп санайды-ау. Бұл қайшылық емес, керісінше, дін мәдени бірегейлік ретінде зайырлы мемлекетпен тамаша қатар өмір сүретін қазақстандық модельдің көрінісі. Негізінде, қазақстандықтардың басым бөлігі дінді дәл осылай түсінеді.

Деректерді әлеуметтанулық талдау қазіргі Қазақстанда бір мезгілде қатар өмір сүріп отырған діндарлықтың үш түрін бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Біріншісі – мәдени дінилік, ең кең тараған түрі. Адам өзін діндармын деп есептейді, мерекелерге қатысады, дәстүрлерді қолдайды, бірақ діни нормалар оның күнделікті мінез-құлқын міндетті түрде реттей бермейді. Бұл шала сенім емес, дінилік ең алдымен бірегейліктің нышаны ретінде көрінетін ерекше форма.

Екінші форма – практикалық дінилік, ол күнделікті дұғаны, мешітке тұрақты баруды, барлық діни талаптарды сақтауды көздейді. Мұнда дін мен мінез-құлықтың байланысы анағұрлым тығыз.

Үшінші форма – рефлексивті дінилік, ең күрделі түрі. Мұнда дін тілге айналады. Адамдар әділет, абырой, мәдени бірегейлікті діннің түсінігімен талқылайды. Дін қоғамдық дискурсқа догма ретінде емес, болып жатқанды ұғыну тәсілі ретінде енеді. Осы үш түр де бір қоғамда, тіпті көбіне бір адамның бойында қатар өмір сүреді.

Осылайша, Қазақстанда діннің тілге айналып келе жатқаны анық. Дін арқылы қоғам өзін сипаттайды, абырой шекараларын айқындайды, болып жатқан өзгерістерді түсіндіреді. Бұл тіл көпдеңгейлі: біреуден ол күнделікті дұға арқылы көрінсе, біреуден діни мерекелерді тойлаудан байқалады, ал енді біреуде дәстүрге тиесілі екендігін қарапайым сезінуден көрінеді. Осы деңгейлердің бәрі бір уақытта қатар өмір сүреді және жиынтығында қазақстандық дінилік моделі деп атауға болатын құбылысты құрайды. Бұл Таяу Шығыс үлгісінің көшірмесі де емес, кеңестік атеизмнің кері нұсқасы да емес, өз тарихы мен өз тәжірибесінен туған өзіндік модель.

[1] Эмпирикалық деректер ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі Дін істері комитетінің тапсырысы бойынша 2024 жылы «MLGroup» зерттеу компаниясы дайындаған «Қазақстандағы мемлекеттік діни саясатты бағалау» атты аналитикалық есептен алынған. Сауалнамаға барлығы 6 000 респондент қатысты, 2024 жылдың әр тоқсанында 1 500 адамнан сауалнама алынған. Сауалнамаға 17 облыстан және республикалық маңызы бар 3 қаладан — Астана, Алматы және Шымкенттен 18 жастан асқан респонденттер қатысты.

Сообщение Дін – бірегейліктің бір бөлігі: неге қазақстандықтардың сенімі өзіндік сипатқа ие? появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Қазақстандықтардың көбі өздері үшін барлығы маңызды екенін жиірек айтуда. Мәселе олардың таңдау жасай алмауында емес, қазіргі өмірдің бір ғана шешімді талап етпейтінінде.

Әлеуметтанулық зерттеу деректері кейде тек үрдісті ғана көрсетіп қоймай, бізді, яғни әлеуметтанушыларды бір сәт аялдап, ойлануымызға мәжбүрлейді. Кейде тіпті таңғалдырады да.

Міне, қазір де дәл солай болып отыр. Өмірлік құндылықтар қаншалықты маңызды деген сұраққа жауаптарды қарасаң, таңқаларлық үйлесімділік байқалады: барлық нәрсе бірдей маңызды сияқты! Әрі жай ғана маңызды емес, өте маңызды. Мысалы, тәуелсіз болуды сауалнамаға қатысушылардың 90%-ы, өзін-өзі күтінуді респонденттердің 91%-ы, өмірлік серігіне адал болуды 92%-ы және Отанға адал болуды 89%-ы «өте маңызды» деп санайды[1].

Отбасы, балалар, жауапкершілік, даму – бәрі өте маңызды екен. Сол кезде ойға: «Тоқтай тұр, ал таңдау қайда?» деген сұрақ сап ете қалады. Егер бір нәрсе басқа нәрселерден маңыздырақ болса, екінші нәрсе маңыздылығы төмендеу орынға жылжуы керек емес пе? Бірақ мұнда ондай жоспар жүзеге  аспайды. Қазақстандықтар бір уақытта бірнеше нәрсені:

• тәуелсіз болуды (90%);
• бала сүюді (87%);
• некеде болуды (81%);
• дамуды (81%);
• өзіне жауапкершілікті алуды (85%) маңызды деп есептейді.

Әрі бұл қарама-қайшылық емес. Бұл – жаңа табиғи жағдай. Неге бұлай? Өйткені қазір біз бұл құндылықтарды бір-біріне кереғар деп есептемейміз. Бұл енді бұрынғыдай «не мынаны немесе ананы» таңдау емес, қалыпты үйлесім: яғни тәуелсіз болуға болады, бірақ сонымен бірге отбасын құруға да болады; мансап жасауға, бірақ отбасы мен жұмыстың теңгерімін де қалауға болады; дамисың, бірақ өзгелерге де қамқор боласың. Бұл XXI ғасырдағы адамның жаңа, қалыпты өмір логикасы. Егер ертеректе өмірлік таңдау «қатал» еді: отбасы немесе мансап; дәстүр немесе заманауилық. Қазір шекаралар шырмалып, қабаттасып кеткен. Яғни, адам бірден бірнеше күйде өмір сүреді және бұл қалыпты жағдайға айналып барады. Дәл осы жерде біз, әлеуметтанушылар, тек құндылықтар жиынтығының ғана емес, адамның әлеуметтік мінезінің өзгерісін байқаймыз.

Егер бұл жаңа сипатты қарапайым сөзбен айтатын болсақ, бұл адам бір жағынан өзіне ғана сенгісі келеді, бірақ жалғыз да қалғысы келмейді. Ол отбасынан бас тартпайды, бірақ оған толық сіңіп те кетпейді. Мансапқа ұмтылады, бірақ жұмыс пен жеке өмірдің тепе-теңдігін сақтағысы келеді (87%). Сауалнамаға қатысқандардың 74%-ы цифрлық дағдыларды дамыту маңызды деп біледі, бірақ 46%-ы кейде интернеттен толық ажыратылу мүмкіндігінің болуы маңызды деп санайды.

Бұл нәзік тепе-теңдік күйі. Бұл шектен шығушылық емес, бұл бір мезетте бәрін бірдей ұстап тұруға ұмтылу әрекеті. Осы жағдайдағы ерекше қызық нәрсе – отбасының орны. Алғаш қарағанда бәрі анық: отбасы ең маңызды құндылық болып қала беруде. Респонденттердің 87%-ы бала сүюді, 81%-ы некеде болуды, ал 88%-ы жақын қарым-қатынас ортасының болуы маңызды деп санайды. Бірақ байқап қарайтын болсақ, өзгерістің орын ала бастағанын көруге болады. Бұрын отбасылы болу қалыпты нәрсе болып қабылданатын, ал қазір отбасы маңызды нәрсе болып қалса да, таңдау ретінде қабылданатын бола бастаған. Отбасылы болу маңыздылығы солай болу керектігінен емес, мықты тірек бола білу қасиетіне байланысты. Жаңа құндылықтар жүйесінде отбасы енді жеке бастылыққа қарсы тұрмайды, керісінше оны қолдайды.

Жауапкершілік мәселесінде де ұқсас үрдіс байқалады. Бір жағынан, адамдар тәуелсіздік пен өзін-өзі жүзеге асыру туралы барған сайын жиі айта бастады. Екінші жағынан, моральдық құндылықтардың маңызы әлі де жоғары: өмірлік серігіне адалдық (92%), Отанға деген адалдық (89%), жеке жауапкершілік (85%). Яғни адам бұрынғыдан дербес бола түскенімен, қоғаммен байланысы әлсіреген жоқ.

Бұл көріністі одан әрі күрделендіретін тағы бір нәрсе бар. Бұл – цифрлық өмір. Цифрлық әлем күнделікті қалыпты жағдайға айналды, бірақ сонымен бірге ол адамдарды шаршата бастады. Бұл – бүгінгі заманға тән ерекше сезім.

Мәселе, бәлкім, қазақстандықтартың нақты нені қалайтынында емес шығар. Бастысы – бәріне бірдей ие болғысы келетін осы ниеттің түп-төркіні неде екендігінде. Бұл таңдау еркіндігі ме, әлде таңдау жасау қажеттілігінен бос болу ма? Барлығын бірден қалаған қоғам, мүмкін, ақыры өзіне шектеусіз армандауға мүмкіндік беріп отырған шығар. Немесе оның құндылықтар жүйесі әлі де қалыптасу үстінде. Ал, бәлкім, бұл – соңғы шешім қабылдауға асықпайтын қоғам шығар, өйткені ондай таңдаудың қандай бағамен келетінін бұрыннан біледі. Деректер нақты жауапты бермейді. Бірақ олар осы сұрақты анық алға тартады.

Осы кезде «мұның бәрі нені білдіреді?» деген негізгі сұрақ туындайды. Егер жалпы көріністі тұтас қарасақ, айқын бір бейне қалыптасады. Бұл – ескі мен жаңаның арасында қатаң таңдау жасамайтын адам. Ол екеуін қатар ұстап тұр. Біз, шын мәнінде, өмірдің әр түрлі қырлары қатар өмір сүретін жаңа күйге өтіп жатқандаймыз. Адамдар отбасыны мансапқа, тұрақтылықты еркіндікке «айырбастауға» дайын емес. Бәлкім, бүгінгі басты мәселе оның қандай болуы керектігінде емес шығар. Бастысы – біз оны сол қалпында көре алуға қаншалықты дайынбыз.

[1] 2025 жылғы 11 шілдеден 12 тамызға дейін КСЗИ тапсырысы бойынша жүргізілген сауалнамаға 8 000 респондент қатысты. Сауалнамаға елдің 17 өңірінен және республикалық маңызы бар Астана, Алматы, Шымкент қалаларынан 18 жастан асқан адамдар қатысты.

Сообщение Қазақстандықтар үшін отбасы да, мансап та маңызды – ҚСЗИ сауалнамасы появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Қазақстан өзінің қазіргі тарихындағы ең ауқымды әлеуметтік өзгерістердің бірін бастан өткеріп отыр. Бұл кезеңнің тарихи мәні – терең ауылдық дәстүрі бар ел ретінде Қазақстанның біртіндеп қалалық елге айналуында. Бұдан бірнеше онжылдық бұрын халықтың едәуір бөлігі ауылдық жерлерде өмір сүрсе, бүгінде қалалар білім берудің, жұмыспен қамтудың және экономикалық белсенділіктің орталығына айналды. Демографиялық статистика қалалық тұрғындар санының өсуін айқын көрсетеді. Мәселен, Қазақстанда қалалық тұрғындардың үлесі тұрақты түрде артып келеді: 2025 жылдың басында ел халқының үштен екісі (63%) қалаларда тұрған.   

Урбанизация туралы сөз болғанда көбіне мектептер мен ауруханаларға түсетін жүктеме, автокөлік қозғалысы, жаңа жұмыс орындарын құру қажеттілігі айтылып жатады. Алайда урбанизация қазіргі қоғам дамуының табиғи кезеңі екені жиі ескерілмейді. Дәл осы үдеріс адами капиталдың қалыптасуына, кәсіпкерліктің дамуына және жаңа экономикалық мүмкіндіктердің пайда болуына ықпал етеді. Бүкіл әлемде қалалар экономикалық өсудің қозғаушы күшіне айналып отыр. Халықаралық ұйымдардың бағалауынша, бүгінде әлем халқының жартысынан астамы қалаларда тұрады және бұл үлес алдағы уақытта да арта бермек. БҰҰ сарапшыларының болжамы бойынша, 2050 жылға қарай қалалық тұрғын үлесі Жер халқының жалпы санының 70%-ына дейін жетуі мүмкін. Дәл осы қалаларда университеттер, ғылыми орталықтар, кәсіпорындар және жаңа еңбек нарықтары шоғырланған. Қалалық орта білім алмасуға, жаңа мамандық пайда болуына және кәсіпкерліктің дамуына жағдай жасайды. Қазақстан да біртіндеп осы жаһандық үрдістің бір бөлігіне айналып келеді.

Қазақстандағы урбанизацияның өзіне тән ерекшеліктері бар. Кеңестік кезеңде халықтың қалаларға көшуі түрлі тетіктер арқылы, соның ішінде тіркеу институты арқылы айтарлықтай шектелген еді. Тәуелсіздік алғаннан кейін ауыл шаруашылығындағы өзгерістер шешуші рөл атқарып, ауылдық жерлерде көп жұмыс күшіне деген қажеттілікті азайтты. Нәтижесінде ел ішінде қозғалыс күшейіп, халық жаңа жұмыспен қамту мүмкіндіктері ашылған қалаларға қоныс аудара бастады. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ауылдан немесе шағын қаладан ірі қалаға көшу көбіне жұмыс іздеумен байланысты болса, бүгінгі таңда көші-қон ұтқырлығының стратегиялары өзгеріп келеді.

Қазіргі уақытта көптеген отбасылар үшін қалаға көшу – инвестиция іспетті. Қала білім алуға, түрлі еңбек нарықтарына және кәсіби ортаға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Ата-аналар балаларға болашақта тұрақты орын алуға жол ашатын мүмкіндік беруге ұмтылады. Сондықтан білім алуға және кәсіби дағдыларды меңгеруге талпынған жастарды қалалар өзіне тартады. 2025 жылдың басында Қазақстан қалаларында 14–28 жас аралығындағы 3 666 998 жас өмір сүрген, ал студенттер саны 2020 жылғы 575,5 мыңнан 2024/2025 оқу жылының басында 624,5 мың адамға дейін өсті. Бұл урбанизацияның қазақстандықтар үшін маңызды отбасылық стратегияға айналып келе жатқанын көрсетеді.

Соңғы онжылдықтарда Қазақстан қалаларының экономикалық құрылымы да өзгеріске ұшырады. 1990-жылдары базарлар мен ұсақ сауда нарықтық экономикаға бейімделудің құралына айналып, кәсіпкерліктің дамуына серпін берді. Кейіннен қалалар біртіндеп қызмет көрсету үлгісіне көшіп, онда қызмет көрсету саласы, білім беру, медицина және шағын бизнес барған сайын маңызды рөл атқара бастады. Бүгінде платформалық урбанизацияның қалыптасуын байқауға болады. Цифрлық технологиялардың, маркетплейстер мен онлайн-қызметтердің дамуы кәсіпкерлік пен жұмыспен қамтудың жаңа түрлерін қалыптастырып отыр. Осылайша Қазақстандағы урбанизация үш кезеңнен өтті: 1990-жылдардағы базар экономикасынан қызмет көрсету экономикасына, ал қазір қалыптасып келе жатқан платформалық қалалық экономикаға дейін.

Урбанизация ауылдық аумақ маңызын төмендетпейді. Қазақстанда өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығын дамытуға қолайлы жағдай жасайтын елеулі жер ресурстары бар. Ауыл шаруашылығы жерлерінің көлемі бойынша ел Еуразиядағы ірі аграрлық мемлекеттердің қатарына жатады. Әлем халқының өсуі мен азық-түлікке сұраныстың артуы жағдайында аграрлық экономика жаһандық экономиканың стратегиялық салаларының біріне айналып отыр. Қазақстан миллиардтаған адам тұратын ірі азиялық нарықтардың маңында орналасқан, бұл ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау үшін үлкен әлеует қалыптастырады. Сондықтан қала дамуы мен ауыл шаруашылығын жаңғырту – бірін-бірі қолдайтын үдерістер. Урбанизация өміріміздің географиясын өзгертеді, бірақ ауыл экономикасының маңызын жоймайды.

Қазіргі үрдістер сақтала берсе, алдағы онжылдықтарда Қазақстан қалалары елдің экономикалық және әлеуметтік дамуында барған сайын маңызды рөл атқаратын болады. Ірі қалалық агломерациялардың одан әрі өсуі, қызмет көрсету экономикасының кеңеюі және жұмыспен қамту мен кәсіпкерлікті ұйымдастырудағы цифрлық платформалардың рөлінің күшеюі күтіледі. Сонымен қатар қалалар білімнің, инновацияның және адами капиталдың қалыптасуының негізгі орталықтарына айнала береді. Дәл осы жерлерде жастар, кәсіби қауымдастықтар және экономиканың жаңа салалары шоғырланады. Осы тұрғыдан алғанда қалалардың дамуы елдің ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігінің басты факторларының біріне айналып келеді.

Қорытындылай айтқанда, урбанизация уақытша құбылыс емес. Бұл елдің жаңа экономикалық және әлеуметтік құрылымын қалыптастыратын ұзақ мерзімді үдеріс. Осы мағынада қалалардың дамуы Қазақстанның болашағы үшін негізгі ресурстардың біріне айналып отыр.

Сообщение Урбанизацияның ел дамуына ықпалы қандай? появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Қазақстанда әйелдер үшін жоғары білім алу қалыпты жағдайға  айналды. Бірақ білім алу мен еңбекке араласу кезеңінен кейін күрделірек кезең басталады, ұрпақ ішіндегі құндылықтар мен рөлдерді қайта пайымдау үдерісі жүреді. Неліктен жас әйелдер мен ерлер жауапкершілікті бөлуді әртүрлі қабылдайды және бұл отбасы мен экономиканың болашағына қалай әсер етеді?

Әдетте қоғамдағы өзгерістер сандық көрсеткіштер арқылы өлшенеді: жоғары оқу орындарындағы әйелдердің үлесімен, әйелдердің жұмыспен қамтылу деңгейімен, олардың түрлі мамандықтардағы өкілдігімен. Осы көрсеткіштер бойынша Қазақстан әйелдердің жоғары білім мен еңбек нарығына қолжетімділігін кеңейту кезеңі артқа тастап, үлкен жолдан өтті. Бүгінде әйелдер үшін жоғары білім әлдеқашан ерекше құбылыс болудан қалды. Бүгінде әйелдер білім беру мен экономика саласына табысты түрде ықпалдасып отыр. Алайда қатысу кезеңінен кейін одан да нәзік әрі күрделі кезең – құндылықтар мен әлеуметтік рөлдерді өзара үйлестіру кезеңі басталады. Қоғамның серіктестікке деген күтілімі. Отбасындағы жауапкершілікті бөлуге қатысты ұстанымдар. Экономикалық шешім қабылдау құқығы. Дәл осы тұста өзгерістердің неғұрлым күрделі әрі терең фазасы басталады.

ҚСЗИ сауалнамаларының бірінде респонденттерге мына тұжырымды бағалау ұсынылды: «Егер жұмыс орындары жеткіліксіз болса, ерлердің жұмысқа орналасу құқығы әйелдерге қарағанда көбірек болуы керек»[1]. Жауаптарды екі топқа – басымдықты қолдау және оны қабылдамау – біріктірсек, мынадай деректерді көреміз:

18–29 жастағы ерлер арасында бұл идеяны қолдау сол жастағы әйелдерге қарағанда жоғары. Айырмашылық шамамен 24 пайыздық тармақты құрайды. Бұл алшақтық идеологиялық қақтығысты білдірмейді және радикалданудың белгісі емес. Ол өзгеріс қарқынының әртүрлі екенін көрсетеді. Жас әйелдер серіктестік моделін және рөлдерді бөлумен байланысты құндылықтарды жылдамырақ қайта пайымдап жатыр, ал жас ерлердің ұстанымдары баяуырақ өзгереді. Соның нәтижесінде бүгінде гендерлік айырмашылықтар білімге қолжетімділікте емес (ол жалпы алғанда қамтамасыз етілген), бір ұрпақ ішіндегі құндылықтар мен күтулерде көрініс табуда.

Әлеуметтік ғылымдарда бұл құбылыс модернизацияның екінші кезеңі ретінде сипатталады. Бірінші кезеңде әйелдер білім беру мен экономикаға кеңінен тартылады, ал екінші кезеңде серіктестік туралы түсінік пен оның тәжірибелері өзгеруі тиіс. Әйелдердің экономикалық дербестігі некелік стратегияларға, репродуктивтік шешімдерге және өзара әрекет сапасына қойылатын талаптарға ықпал ете бастайды. Шығыс Азия мен Еуропа елдерінде бұл кезең некеге тұрудың кейінге шегерілуімен және туу деңгейінің төмендеуімен қатар жүрді. Кеш некелер мен туу деңгейінің төмендеуі әйелдердің жаңа экономикалық мүмкіндіктері мен рөлдерді дәстүрлі бөлуге қатысты сақталып отырған күтулер арасындағы сәйкессіздіктен туындайды.

Соңғы жылдардағы демографиялық динамика өту кезеңінің сезімін күшейтеді. 2021 жылы өсу байқалғаннан кейін, жалпы туу коэффициенті 2024 жылға қарай төмендеді[2]. Сонымен қатар некеге тұру жиілігі төмендеп, тіркелген некелер саны азайды, ал 2019 жылғы шыңнан кейін ажырасу көрсеткіші де төмендеді. Мұны дұрыс түсіну маңызды. Бұл отбасының ыдырауының бастауы емес, некенің өз институтының белсенділігінің азаюы. Адамдар некеге сирек тұрады, сондықтан сирек ажырасады. Құндылықтар мен күтулердің үйлеспеушілігі жағдайында шешімдер сақтықпен қабылданады, некеге тұру таңдаулы сипат алады, ал ата-аналық жауапкершілік саналырақ болады. Осылайша, құндылықтар динамикасы экономикалық және демографиялық мінез-құлыққа әсер етуді бастайды.

Отбасылық және гендерлік саясат әлі де көбінесе дәстүрлі құндылықтар, демографиялық жауапкершілік және рухани жаңғыру дискурсына сүйенеді. Бұл бағдарлар маңызды. Дегенмен, өзгерістердің екінші кезеңі институттарды жаңа әлеуметтік шындыққа бейімдеуді талап етеді. Күтім мен қамқорлықты қайта бөлу инфрақұрылымы, күтім қызметтеріне қолжетімділік, икемді еңбек формалары және әкелердің жүйелі қатысуы жас ұрпақтың күтулерінен баяу дамып келеді. Нәтижесінде формалды теңдік пен отбасыдағы нақты жүктемені бөлу арасында сәйкессіздік пайда болады. Егер бұл алшақтық сақталса, ол адам капиталының тиімді қолданылуына шектеу қоюы мүмкін және демографиялық тұрақтылыққа әсер етеді. Сондықтан бүгінгі мәселе гендерлік қақтығыс бар-жоғы емес, өзгерістер қарқынын басқару және нормаларды институт мүмкіндіктерімен үйлестіру болып табылады. Келесі ұрпақтың гендерлік саясаты үшін формалды теңдіктен шығып, құндылықтар мен рөлдерді үйлестіруге көмектесетін механизмдерді реттеу, жауапты әкелікті қолдау, аймақтық ерекшеліктерді ескеру және теңдік күн тәртібін қоғамдағы кеңірек солидарлық пен рухани даму дискурсымен біріктіру маңызды.

Қатыстыру кезеңі өтті. Енді анағұрлым күрделі кезең басталады – құндылықтар мен рөлдерді үйлестіру. Ал институттардың осы өзгерістермен ілесе алуы болашақтың тұрақтылығына тікелей әсер етеді.

8 Наурыз мерекесі қарсаңында елдің дамуына, экономикаға, отбасына және қоғамға қосқан үлестері үшін әйелдерге алғыс айтқым келеді. Мүмкіндіктер кеңейе берсін, ал шешімдер – мансап, отбасы немесе жеке жол болсын – еркін әрі саналы түрде қабылдансын. Мерекелеріңізбен!

[1] Сауалнама 11.05– 22.06.2024 аралығында ҚСЗИтапсырысы бойынша жүргізілді, оған 8 101 респондент қатысты. Зерттеуге елдің 17 өңірінен, сондай-ақ республикалық маңызы бар Астана, Алматы және Шымкент қалаларынан 18 жастан асқан респонденттер қатысты.

[2] https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/demography/

Сообщение Жас әйелдер өзгеше ойлай бастағанда. Бір буын ішіндегі құндылықтар мен рөлдер қалай өзгереді? появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Өткен аптада, Ғылымдағы әйелдер мен қыздардың халықаралық күні қарсаңында, ғылымдағы «әйелдер тақырыбы» шын мәнінде әлдеқайда ауқымды идеяның, тарихи үдерістің бір бөлігі екені туралы ойландым. Қазақстанда жоғары оқу орындарындағы студенттердің жартысынан астамын әйелдер құрайды. Алайда бұл басымдық әзірге экономика мен басқару салаларында тең өкілдікке айналып отырған жоқ. Мемлекет өзінің дамуының қай кезеңінде оған тек ерлер ғана емес, әйелдер де тең дәрежеде қажет екенін түсіне бастайды? Және неге бұл түсінік бірден қалыптаспайды?

Жаңғырту, немесе қарапайым тілмен айтқанда, жаңарту өте сирек жағдайда теңдік идеясынан басталады. Ол күш жинау және мемлекетті нығайту қажеттілігінен басталады. Экономика жеделдетіліп, тұрақтылықты қамтамасыз етуі керек. Тарихи тұрғыдан алғанда, жеделдетілген даму мақсатын қойған елдер алдымен ресурстарды жинап, шоғырландырады. Мемлекет жолдар мен зауыттар салады, өнеркәсіпті дамытады және басқаруды нығайтады. Сондықтан, жаңғыртудың алғашқы кезеңдерінде жетекші тұлға көбінесе ер адам – ​​сарбаз, құрылысшы, инженер, өнеркәсіптік және әскери салалардағы жұмысшы. Бірақ экономикалық құрылым күрделенген сайын, мемлекет қоғамның тек бір бөлігіне ғана сүйенуі жеткіліксіз болады. Академиялық әдебиетте бұл ауысу мемлекеттік феминизм деп аталады. Бұл мемлекеттің өз бастамасы және жаңғырту жобасының бөлігі болып саналатын әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту жағдайын білдіреді.

Жаңғырту әйелдерді қашан қажет етті

Әйелдердің белсенді кәсіби өмірге араласуы тарихи тұрғыдан қаншалықты маңызды болды? Бұл мемлекеттің күрделі экономикалық модельге көшуімен қалай байланысты? Мемлекеттік феминизмнің бір классикалық мысалы – Кемал Ататүрік дәуіріндегі Түркия. Мұнда түрік әйелдерінің құқықтарының кеңеюі және олардың білім алуға қол жеткізуі қазіргі заманғы зайырлы мемлекеттің нышандары ретінде түсінілді. Сонымен қатар, түрік даму моделінде әйелдер тек мемлекеттік жобаларға қатысушылар ғана емес, сонымен қатар елдің мәдени жаңаруының нышандары болды.

Бір кездері Қазақстан дамыған кеңестік жаңғырту да осыған ұқсас құрылымдалды. Әйелдерді білім беруге тарту және олардың жұмыс күшіне жаппай қатысуы, шын мәнінде, мемлекеттік жобаның бір бөлігі болды. Мұны нақты мағынада эмансипация деп атауға болмайды. Керісінше, бұл әйелдерді мемлекеттік стратегияға қосудың нәтижесі болды. Дегенмен, экономиканың негізін құрайтын ауыр өнеркәсіп, тау-кен өндіру және инфрақұрылым негізінен ерлердің басымдығымен қалды. Асыраушы моделі норма ретінде бекітілді, ер адамдар негізгі экономикалық субъектілер ретінде қабылданды, ал әйелдерге отбасын көтеруші және қамқоршы ретіндегі негізгі рөлінен басқа, жұмысшы рөлі де берілді.

Оңтүстік Корея да осыған ұқсас жолмен жүрді, бірақ өзіндік тарихы бар. 1960-1980 жылдардағы қарқынды өнеркәсіптік өрлеу негізінен ерлердің жұмыспен қамтылуына байланысты болды. Кейінірек білім экономикасы әйелдердің, әсіресе кәсіби және басқарушылық лауазымдарда көбірек қатысуын талап етті.

Скандинавия елдері одан да алға жылжыды. Дамыған бала күтімі жүйелері, икемді жұмыспен қамту нұсқалары және еңбек нарығына тең қолжетімділікті қолдау әйелдердің бәсекеге қабілеттілігінің ажырамас бөлігі болды. Бірақ бұл мәдениеттерде әйелдердің қатысуы тек жаңа мемлекеттік экономикалық стратегияны ғана емес, сонымен қатар жаңа әлеуметтік нормаға көшуді де белгіледі.

Жапония жаңғыруды Мэйдзи дәуірінен бастап бастады. XIX–XX ғасырлар тоғысында жапон әйелдері білім алып, жұмысқа кірісті. Дегенмен, қатаң гендерлік иерархия сақталды, себебі «жақсы әйел, дана ана» деген мемлекеттік идеология әйелдердің отбасын сақтауға ең алдымен жауапты екендігі туралы құндылықтарын нығайтты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония өз экономикасын қалпына келтіре алды. Кейінірек, ел күрделі даму моделіне көшкен кезде, әйелдердің жобаларға көбірек қатысуы талап етілді.

Бүгінгі таңда жапон әйелдері жақсы білім алған және экономикаға белсенді қатысады, ал үкімет олардың мүмкіндіктерін кеңейтуге тырысады. Дегенмен, жалақыдағы алшақтық сақталуда, әйелдер жоғары басшылық лауазымдарда аз өкілдік етеді, ал отбасы, бала күтімі және қарттарға күтім жасау үшін негізгі жауапкершілік көбінесе оларға жүктеледі. Нәтижесінде, көптеген адамдар мансаптарын да, отбасыларын да сақтап қалу үшін күресіп, екі жақты жағдайға тап болады. Осыған байланысты елде туу деңгейінің төмендігі және кеш некеге тұру тұрақты түрде кездеседі [1].

Жалпы алғанда, барлық мысалдар әйелдердің экономикаға араласуы төменнен келетін стихиялық қозғалыс емес, керісінше үкімет саясатының нәтижесі екенін көрсетті. Барған сайын күрделене түсетін еңбек нарығы білікті қатысушыларды қажет етеді. Сонымен қатар, Жапония мысалы экономикалық ережелердің қоғамның отбасындағы және жұмыстағы рөлдерді түсінуіне қарағанда тезірек өзгеріп жатқанын көрсетеді. Экономиканың қалай өзгеріп жатқаны мен құндылықтардың өзгеру жылдамдығы арасындағы бұл алшақтық индустриалды экономикадан адамдар мен олардың дағдылары негізгі ресурс болып табылатын экономикаға ауысып жатқан елдерде әсіресе байқалады. Қазақстан қазіргі уақытта дәл осы кезеңде бастан өткеруде

Өтпелі кезеңдегі Қазақстан

1990 жылдары тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан өмір сүру және тұрақтану қиындықтарына тап болды. Негізгі міндеттер өндірістік әлеуетін сақтау, шикізат секторын дамыту және инвестицияларды тарту болды. Басты назар экономиканы сақтауға және оның тұрақтылығын қамтамасыз етуге аударылды. Елдің еңбек нарығын қайта құруға немесе гендерлік рөлдерді қайта анықтауға уақыты болмады.

Бүгінде ел өзін басқа кезеңде сезінуде. Мемлекеттік стратегиялық құжаттар адами капиталға, экономикалық әртараптандыруға және күрделірек даму моделіне көшуге көбірек көңіл бөлуде. Қазіргі заманғы даму моделі білімге, цифрлық құзыреттілікке және бастамаға негізделген. Ол икемділікті және жаһандық ортада жұмыс істей білуді талап етеді. Мұндай жағдайда қорытынды айқын: қоғамның тұтастай әлеуетін пайдаланбай тұрақты өсу мүмкін емес.

Қазақстандағы әйелдер жақсы білім алған. Олардың Қазақстан университеттеріндегі студенттер арасындағы үлесі үнемі жартысынан асады. Әйелдер мен қыздар білім беру, денсаулық сақтау, қаржы және шағын бизнес салаларында белсенді жұмыс істейді. Дегенмен, теңгерімсіздік сақталуда. Әйелдер жоғары жалақылы техникалық және басқарушылық лауазымдарда, сондай-ақ мемлекеттік лауазымдарда аз мөлшерде өкілдік етеді. Жалақы айырмашылығы сақталуда. Сонымен қатар, олар көбінесе жұмыс пен отбасылық міндеттерді теңестірудің ауыртпалығын көтереді. Бұл олардың әлеуеті ашылғанын, бірақ толық жүзеге асырылмағанын білдіреді.

Бүгінгі мемлекеттік феминизм

ХХ ғасырда әйелдердің жұмыс күшіне қатысуы әлеуметтік мәселе ретінде түсінілсе, бүгінде бұл елдің болашағы туралы мәселе. Қыздардың біліміне инвестиция салу, әйелдер кәсіпкерлігін қолдау және жұмыс пен отбасын үйлестіру үшін жағдай жасау ұзақ уақыт бойы тек теңдік мәселесі болудан қалды. Олар экономиканың болашағы туралы. Көптеген елдерде мемлекет бұл тәсілді идеологиялық тұрғыдан емес, прагматикалық есептеулерден қабылдады. Әйелдердің қатысуынсыз елдің экономикалық өсуі баяулай бастайды. Скандинавия елдері, Оңтүстік Корея, Жапония және Сингапур өз дамуының әртүрлі кезеңдерінде әйелдерді тарту арқылы білім беру және кәсіби базаны кеңейтуге назар аударды. Бұл олардың білім мен дағдылар ең маңызды ресурстарға айналған күрделі экономикаға көшуінің бір бөлігіне айналды. Қазақстан үшін бұл мәселе күнделікті күн тәртібінің бір бөлігіне айналуда.

ХХІ ғасырдың жаңғыруы тек жаңа мүмкіндіктер беріп қана қоймай, сонымен қатар жаңа қиындықтар туғызды. Цифрландыру және икемді еңбек нарығы экономиканы серпінді етті, бәсекелестік пен жұмыс орындарының тұрақсыздығын арттырды. Мұндай жағдайда әйелдердің қатысуын арттыру уақытша шара бола алмайды. Әйелдерді экономикаға тарту ғана емес, сонымен қатар сапалы жұмыс орындарын, өсу үшін нақты мүмкіндіктер және жұмыс істейтін әлеуметтік инфрақұрылымды қамтамасыз ету маңызды. Сондықтан мемлекеттік феминизм тұжырымдамасы бүгінде жаңа резонанс тудырады. Бұл «әйелдер мәселесі» туралы емес, елдің дамуының қалай құрылымдалғаны туралы.

Адамдарға арналған Адамдар туралы

Жаңғырту тек ЖІӨ өсуі мен инвестициялар туралы емес. Бұл қоғамның адами әлеуетін қалай пайдаланатыны туралы. Экономика күрделенген сайын, халықтың жартысы шетте қала алмайтыны анық. Қазақстандағы әйелдер өздерінің білім беру және кәсіби мүмкіндіктерін ұзақ уақыт бойы дәлелдеді. Бүгінгі сұрақ олардың жаңғыртуға қатыса алатындығында емес, экономикалық жүйе олардың толық әлеуеті үшін жағдай жасай ма, жоқ па, сонда. Дамуды тек технология мен инфрақұрылымға ғана шектеуге болмайды. Оның негізінде әрқашан адамдар тұрады. Ал осы тұрғыда мемлекеттік феминизм қоғамның әлеуетінің қаншалықты толық пайдаланылып жатқанына жаңаша көзқараспен қараудың жолын ұсынады.

[1] Ueno Ch. The Modern Family in Japan: Its Rise and fall. Victoria, Australia: Trans Pacific Press. 2009

Сообщение Мемлекеттік феминизм: жаңғыртуға әйелдер қашан қажет? появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Мақалада Конституция жобасы күрделеніп келе жатқан әлеуметтік және цифрлық шындыққа институционалдық жауап беруге ұмтылыс ретінде қарастырылады. Мұнда басымдық тосын әрекеттерден нысандандырылған ережелерге ауысып, адам құқықтарын қорғау декларациялармен емес, нақты жұмыс істейтін рәсімдермен байланыстырылған.

Жаңа Конституция жобасының пайда болуы әдетте эмоциялық реакция тудырады, бұл табиғи құбылыс. Өйткені қоғамдық санада Конституция көбіне тек құқықтық құжат ретінде емес, ең алдымен әділеттіліктің, билік шекараларының және жеке қауіпсіздіктің символы ретінде қабылданады. Алайда эмоциялық әсерден алшақтап, мәтінді мұқият оқығанда құрылымдық әрі мазмұндық мәселелер айқын көрінеді. Жалпы алғанда, Конституция жобасы рәсімдерге, конституциялық бақылауға және жаңа цифрлық шындық жағдайында адамды қорғауға негізделген жаңартылған конституциялық архитектураны ұсынады.

Адам – ең жоғары құндылық ретінде

Конституция жобасы нақты формуламен ашылады: Қазақстан –демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет, ал ең жоғары құндылықтар – адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары. Бұл норма бүкіл мәтіннің жалпы бағытын айқындап, жеке бас бостандығының кепілдіктерінен бастап ақпаратқа қол жеткізу мен жеке өмірді қорғауға дейінгі ережелерге негіз болады.

Ережелер мемлекетіне көшу

Жобадағы маңызды өзгерістердің бірі – декларативті мақсаттарға қарағанда рәсімдердің басым болуы. 3 және 4-баптарда мемлекет миссия, идеал немесе болашақ бейне арқылы емес, қызмет қағидаттары, билік көздері және өкілеттіктерді беру тетіктері арқылы сипатталады. Мұндай тіл процедуралық мемлекетке тән, онда тұрақтылық харизмалық шешімдермен емес, институттардың жұмыс істеуін алдын ала айқындайтын ережелер арқылы қамтамасыз етіледі.

Әлсіз жағдайлардағы рәсімдік кепілдіктер

Конституция жобасында адамның жүйе алдында ерекше осал болатын жағдайларына айрықша назар аударылған. Ұстау және қамауға алу тек заңда белгіленген негіздер мен тәртіп бойынша, міндетті сот бақылауымен және шағымдану құқығымен жүзеге асырылатыны бекітіледі. Адамға бостандығын шектеудің себептері мен құқықтары түсіндіріліп, қорғаушыға қол жеткізу ең ерте кезеңнен қамтамасыз етілуі тиіс. Бұл нормалар саяси мәлімдемелер ретінде емес, еркін шешімдердің қаупін азайтып, құқық қолданудың болжамдылығын арттыруға бағытталған нақты ережелер ретінде маңызды.

Цифрлық жағдай – конституциялық кепілдіктердің бір бөлігі

Жеке өмірді цифрлық технологияларды ескере отырып қорғаудың тікелей бекітілуі – түбегейлі жаңа элемент. Жоба хат-хабардың, келіссөздердің, хабарламалардың, дербес деректердің және банк құпиясының қол сұғылмастығын бекітеді. Онда жеке өмірдің бүгінгі таңда тек физикалық кеңістікте емес, цифрлық ортада да жүзеге асатыны мойындалады. Алғаш рет Негізгі заң деңгейінде жеке өмір мен дербес деректерді қорғау цифрлық технологияларды қолданумен тікелей байланыстырылып отыр (21-бап), бұл –қазақстандықтардың күнделікті өмірінің жаңа шындығына конституциялық нормаларды бейімдеудегі аса маңызды қадам.

Ақпаратқа қол жеткізу – әділеттіліктің элементі

Жобадағы ең практикалық нормалардың бірі – мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың азаматтардың құқықтары мен мүдделеріне қатысты құжаттарға, шешімдерге және ақпарат көздеріне қол жеткізуді қамтамасыз ету міндеті. Негізінде қарапайым қағида бекітіледі: егер шешім саған қатысты болса, оның қандай негізде қабылданғанын білуге құқығың бар. Бұл ашықтықты арттырып, азамат пен мемлекет арасындағы сенімді нығайтады.

Сөз бостандығы және жауапкершілік тепе-теңдігі

Жоба сөз бостандығын және цензураға тыйымды растай отырып, ар-намыс пен қадір-қасиетті, денсаулықты,  құлықтылық және қоғамдық тәртіпті қорғауға бағытталған шектеулерді де белгілейді. Бұл көптеген құқықтық жүйелерде қолданылатын тәсілге сай келеді: сөз бостандығы тек заң негізінде, заңды мақсаттар үшін және қажеттілік пен тепе-теңдік қағидаттарын сақтай отырып шектелуі мүмкін. Мұндай тепе-теңдік соттың бағалауына және құқық қолдану практикасына шешуші рөл береді.

Конституция толық шешімдерді емес, ойын ережелерін бекітеді

Сонымен қатар Конституция жобасы барлық қоғамдық алаңдаушылықты бірден шешпейтінін түсіну маңызды. Бұл – мұндай ауқымды құжат үшін қалыпты жағдай. Конституция саяси пікірталасты немесе қоғамдық талқылауды алмастыруға арналмаған. Ол барлық қоғамдық қатынастарды егжей-тегжейлі реттемейді және ағымдағы құқық шығармашылығын алмастырмайды. Оның міндеті – негізгі қағидаттарды, билік архитектурасын белгілеу, шешім қабылдау рәсімдерін бекіту және мемлекеттің араласу шектерін, сондай-ақ адам құқықтары мен бостандықтарының базалық кепілдіктерін айқындау. Ал нақты шешімдер заңдар, заңға тәуелді актілер және сот практикасы деңгейінде қалыптасады.

Институттардың болжамдылығы және конституциялық бақылау

Жоба мемлекеттіліктің іргелі параметрлерін – егемендік, тәуелсіздік, аумақтық тұтастық және басқару нысанын тікелей бекітеді. Бұл саяси жағдай өзгерген сайын қайта қаралмайтын құндылықтардың бар екенін білдіреді. Президенттік мандаттың болжамдылығы да ерекше атап өтіледі: өкілеттік мерзімі жеті жыл болып белгіленіп, бір ретпен шектеледі және бұл норма өзгермейтін деп көрсетіледі.

Маңызды жаңалықтардың бірі – Конституциялық соттың рөлін күшейту. Алғаш рет қазақстандықтарда өз құқықтары мен бостандықтарына тікелей әсер ететін нормативтік шешімдерге шағымдануға мүмкіндік беретін тікелей конституциялық құрал пайда болады. Бұл – елеулі өзгеріс. Енді мемлекетпен дауларды көше арқылы емес, құқықтық жүйенің ішінде шешу ұсынылады.

Жобаның жалпы мәні

Жалпы алғанда, жаңа Конституция жобасы жоспарсыз әрекеттен гөрі ережелерге негізделген мемлекетке көшуге ұмтылыс ретінде көрінеді. Онда рәсімдер нақтыланып, конституциялық бақылау күшейтіледі, цифрлық шындық ескеріледі және институттардың болжамдылығына басымдық беріледі. Сондықтан жобаны қоғамдық талқылаудың маңызы зор. Конституциялық мәтін форматты айқындайды, ал оның нақты мазмұны заңдардың сапасына және оларды қолдану практикасына байланысты болады.

Сообщение Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының жобасы. Мемлекет архитектурасында не өзгереді және бұл адамға не береді? появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Бұл мақала – жасанды интеллекттің қазақстандықтардың күнделікті өмірінің бір бөлігіне біртіндеп айналып келе жатқанын талдауға арналған материалдар топтамасының қорытындысы. Алғашқы мәтінде бүгінгі таңда Қазақстан халқының шамамен жартысы күнделікті тәжірибесінде ЖИ-мен бетпе-бет келетінін, көбіне мұны аңғармай да қалатынын атап өттік. Екінші материалда жасанды интеллектке деген көзқарас талданды. Деректер адамдардың күтілімдері, үміті және технологияларға деген сенім деңгейі әрқилы екенін айқындады. Бұл мәтін сирек айтылатын, бірақ ең қатты алаңдататын мәселелерге – қорқыныштар мен қауіптерге арналды. Онда мазасыздықтың қиял-ғажайып сценарийлермен емес, нақты тәжірибемен, қауіпсіздікпен, жұмыспен және адамның дербестігі шекараларымен байланысты екені көрсетіледі. Нәтижесінде бұл топтама жасанды интеллекттің қазақстандықтар үшін әлеуметтік шындыққа айналғанын, сонымен бірге қоғам әлі де қалыптастырып, дамытуы тиіс цифрлық сенімнің пайда болып жатқанын аңғаруға мүмкіндік береді.

Ең қарапайым байқаудан бастайық. Адамдардан жасанды интеллектке қатысты қорқыныштарын сұрағанда, олар көбіне жасанды интеллекттің өзіне байланысты ешнәрсе айтпайды. Олар телефон қоңыраулары, мессенджерлердегі хабарламалар, банктен келген хаттар туралы айтады. Сондықтан қауіптердің ішінде бірінші орында машиналардың «көтерілісі» емес, кибералаяқтық тұр. Одан респонденттердің 55,3%-ы[1] қауіптенеді. Бұл – маңызды жайт, өйткені ол бірден негізгі басымдықтарды айқындайды: белгісіздік пайда болған жерде адам психикасы автоматты түрде қауіп-қатерді іздей бастайды.

Егер осы жауаптарға мұқият үңілсек, мұнда мәселе жасанды интеллекттен қорқуда емес екені анық байқалады. Әңгіме адамның жаңа шындыққа психологиялық тұрғыдан бейімделуі туралы болып отыр. Жасанды интеллектке қатысты қорқыныштар – бұл технологиядан қорқу емес. Бұл өзгерістер біз үйреніп үлгергеннен жылдамырақ жүріп жатқан ортада адамның өзін қорғансыз сезіну қаупі. Сондықтан да алаңдаушылық көбіне цифрлық орта өмірдің үйреншікті бөлігіне айналған жерде жиі пайда болады: дәл сол жерде сенім мен қорғанысқа деген сұраныс ертерек қалыптасады. Қауіпсіздік сезімінен бұрын ЖИ дамып отырған жағдайда, мазасыздық прогрестің ажырамас серігі бола береді. Ал бүгінгі басты сұрақ – жасанды интеллекттің қаншалықты ақылды екенінде емес, осы жаңа шындықта адамның өзі қаншалықты қорғалғанында.

Шын мәнінде, бұл цифрлық сенім сияқты жаңа әлеуметтік норманы қалыптастыру туралы. Бұл күнделікті өмірде пайда болады, бірақ әзірге ол ережелер мен институттарға қарағанда технологияда тезірек дамиды. Дәл осы алшақтық бүгінде адам үшін алаңдаушылық тудырады.

Респонденттердің төрттен бірінен астамы (27,5%) құпиялылықтың бұзылуы мен жеке деректердің таралуынан қауіптенетінін білдірді. Бұл екі алаңдаушылық бір-бірімен тығыз байланысты: мәселе тек қаржылық шығындарда ғана емес, сонымен қатар өз ақпараты мен жеке шекаралары үстінен бақылауды жоғалту сезімінде. Мұндай жағдайда жасанды интеллект адамның деректерін кім және қалай пайдаланып отырғанын ол әрдайым түсіне бермейтін цифрлық ортаның бір бөлігі ретінде қабылданады.

Респонденттердің тағы бір төрттен бірі (27,4%) адамның жасанды интеллектке тәуелді болып қалуынан, балалардың үй тапсырмаларын өздері орындамай қоюынан қауіптенеді. Адамдар ЖИ-ге тәуелділік туралы айтқанда, көбіне ең айқын мысал ретінде балалар мен мектеп тапсырмаларын келтіреді. Мұнда алаңдаушылықтың себебі – технологияның өзі емес, күш-жігердің дайын жауаппен алмастырылуы. Біз үй тапсырмасын орындау әрдайым тек дұрыс нәтижеге жету емес, ойлау үдерісі, талпыныс, қателік және жауапкершілік екенін білеміз. Ата-аналардың қорқынышы да осында: егер бұл үдеріс жойылса, бала өз бетінше ойлаудан қалып, міндетті машинаға жүктей бастайды. Бұл алаңдаушылық ЖИ туралы емес, балаларымыздың үйрену және дербес шешім қабылдау қабілетін жоғалтпауына қатысты.

Респонденттердің төрттен біріне жуығы автоматтандыру салдарынан жұмыс орындарының қысқаруынан қауіптенеді (22,4%). Мұндай нәтиже жасанды интеллекттің әзірге жұмыспен қамтуға тікелей әрі сөзсіз қауіп ретінде қабылданбайтынын көрсетеді. Адамдар жұмыссыз және болашақсыз қалудан емес, бейімделіп үлгермеуден қорқады. Бұл алаңдаушылықтың түбінде технологиялардан бас тарту емес, белгісіздік сезімі жатыр: адамзаттың жаңа экономикада өз орнын табу үшін жеткілікті уақыты, ресурсы мен қолдауы бола ма деген сұрақ. Өйткені бүгінгі таңда дағдылар тұрақтылық сезімі қалыптасқаннан әлдеқайда тез ескіреді.

Егер осы деректерді белгі ретінде қабылдайтын болсақ, жасанды интеллект төңірегіндегі алаңдаушылықты қоғамның әлсіздігінің емес, оның белсенді қатысуының көрінісі ретінде түсінген жөн. Адам технологияларды жоққа шығармайды, керісінше, оларды шекара, жауапкершілік және тірек сезімі бар үйреншікті дүниетанымына қалай енгізуге болатынын ұғынуға тырысады. Сондықтан да жасанды интеллект туралы әңгіме еріксіз түрде технологиялар шеңберінен шығып, сенім мәселесіне тіреледі. Цифрлық сенім өздігінен пайда болмайды, оны бір түймені басу арқылы іске қосу немесе бір ғана формалды норма арқылы бекіту мүмкін емес. Ол біртіндеп, тәжірибе, қателіктер және жаңа әдеттерді қалыптастыру арқылы орнығады. Ал біз бүгін осы қорқыныштарға қаншалықты байыппен әрі саналы қарай білсек, жасанды интеллекттің адамның өміріне бақылауын тартып алмай, керісінше оның мүмкіндіктерін кеңейтетін құралға айналу ықтималдығы соншалықты жоғары болады.

[1] Бақылаулар ҚСЗИ тапсырысы бойынша 2025 жылғы 3 қазаннан 5 қарашаға дейін жүргізілген әлеуметтанулық сауалнама деректеріне негізделген. Іріктемелік жиынтықтың көлемі 8 000 респондентті құрады. Сауалнамаға елдің 17 өңірінен және республикалық маңызы бар Астана, Алматы және Шымкент қалаларынан 18 жастан асқан респонденттер қатысты.

Сообщение Цифрлық сенім: ЖИ дәуірінің жаңа нормасы появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Әлеуметтанулық сауалнама нәтижелері қазақстандықтардың жасанды интеллекттің болашағына қатысты әртүрлі көзқараста екенін көрсетті. Зерттеу деректеріне сүйене отырып, болашақты пайымдаудың үш негізгі бағыты анықталды: мүмкіндіктер, сақтық және күтім. Бұл бағыттар технологиялардың қоғам мен болашаққа ықпалы туралы түрлі түсініктерді білдіреді. Қазіргі таңда жасанды интеллекттің болашағы жөніндегі түсінік әлі қалыптасу кезеңінде, ал технологияларды талқылауда ортақ әрі түсінікті тіл қалыптастыруда мемлекеттің рөлі маңызды.

Көпшілігіміз Жаңа жылды өткенге қорытынды жасап, бір кезеңге аяқ басатын сәт ретінде қабылдауға үйренгенбіз. Артта қалған жылды ой елегінен өткізіп, белгілі бір шекара жүргізу сезімі де көпшілікке таныс. Алайда кей жағдайларда бұдан да маңыздырақ сұрақ алға шығады: адам мен қоғам Жаңа жылға, яғни болашаққа қандай түсінікпен қадам басып отыр? Бүгін болашақ туралы ой толғағанда біз технологияларға, ең алдымен жасанды интеллектке жиі жүгінеміз: ол күнделікті тіліміздің бір бөлігіне айналып, болашақ туралы да, сол болашақтағы адамның рөлі туралы да ой айтуға ең қолайлы ұғымға айналды.

Әлеуметтану. ҚСЗИ^[1]тапсырысы бойынша жүргізілген қараша айындағы сауалнама нәтижелері қоғамда жасанды интеллект технологияларының дамуына қатысты ортақ әрі бірізді жауаптың әлі қалыптаспағанын көрсетті. Жауаптар жасанды интеллекттен негізінен пайда күтетіндер (респонденттердің 30,1%-ы), оны пайдасы мен тәуекелі тең деп бағалайтындар (сауалнамаға қатысқандардың 37,7%-ы) және жасанды интеллекттен келетін қатерлер пайдасынан басым деп санайтындар (респонденттердің 26,7%-ы) арасында шамамен тең бөлінді^[2]. Бір қарағанда, мұндай көрініс біржақты емес сияқты көрінеді. Алайда деректерді тереңірек қарастырғанда қоғамымыздың әлі пайымдау үстінде тұрғаны байқалады: жауаптардан Қазақстанның 2026 Жаңа жылына қандай болашақ көзқарастарымен қадам басып отырғанын көрсететін әртүрлі пайымдаулар көрініс табады. Енді осы пайымдаулардың, яғни траекториялардың әрқайсысы неден тұратынына тоқталайық.

Мүмкіндіктер траекториясы: өзгерістердің белсенді қатысушылары. Бірінші топтағы қазақстандықтар үшін (сауалнамаға қатысқандардың 30,1%-ы) жасанды интеллект ең алдымен мүмкіндіктерді кеңейтумен байланысты. Бұл жерде адам технологияларды күнделікті өмірде бағыт-бағдар табуға және жаңа мүмкіндіктерді тиімді пайдалануға көмектесетін құралдар ретінде қабылдайды. Осы позицияның артында адамның бейімделу қабілетіне сенімі тұр: бұл адамның тек жақсылыққа сенуі емес, жаңа құралдарды үйренуге және меңгеруге деген нақты есептеріне негізделген. Бұл топтағы адамдар үшін технологиялар адамды алмастыру құралы емес, керісінше оның іс-әрекетін тиімдірек жасау жолы ретінде көрінеді. Сонымен қатар осы контексте жас ерекшелігінің рөлі айрықша байқалады^[3]. Жоғары жастағы топтар (45+) жасанды интеллектке қатысты бағалаулары біршама сақтықпен сипатталады. Әрине, технологиялық өзгерістерді түйсінуімізде біз өз өмірлік тәжірибемізге және болашаққа көзқарасымызға сүйенеміз. Сондықтан бұл жерде жаңа мүмкіндіктерді күтуден бастап, жасанды интеллектке байсалды және қашықтықты қатынасқа дейінгі өмірлік перспективалар туралы айтылып отыр.

Сақтық траекториясы: болашақтағы жауапты реттеушілер.  Екінші топтағы респонденттер үшін (сауалнамаға қатысқандардың 37,7%-ы) жасанды интеллект ең алдымен салдар мәселесімен байланысты. Бұл топта ЖИ қуатты құрал ретінде қарастырылса да, оның шын мәнінде пайда әкелетінін мойындай отырып, сонымен қатар тәуекелдер мен қолдану шектеріне көңіл бөлу қажет деп есептеледі. Мұнда технологиялардан қорқу немесе болашаққа бас тарту жайлы айтылмайды. Керісінше, қоғам жасанды интеллект дамуы ережелермен, жауапкершілікпен және қоғамдық талқылаумен бірге жүруін күтеді. Бұл логикада маңызды тек технологиялардың не істей алатыны емес, олардың адам мен қоғамға ұзақ мерзімді әсері де болып табылады. Бұл траекторияда білім беру тәжірибесі ерекше рөл атқаратыны айқын көрінеді^[4]. Технологияның салдары, шектеулер мен институционалдық шеңберлер тілі ретінде талқыланатын тілді білім беру деңгейі анықтайды. Қорытындылай келе, сақтық траекториясы қоғамның болашақты басқарылатын және саналы етуге ұмтылысын бейнелейді: технологиялар қоғамға түсінікті жылдамдықпен дамуы тиіс, яғни олар қоғамның түсінуінен озып кетпеуі керек.

Күту траекториясы: айқын ережелер мен нақты мысалдарды күткен бақылаушылар. Үшінші траектория Қазақстандықтардың жасанды интеллекттің дамуына әлі нақты баға беруге дайын емес (респонденттердің 26,7%-ы) бөлігін біріктіреді. Бұл ұстанымды белгісіздік деп түсінуге болады, бірақ шын мәнінде ол болашаққа деген көзқарастың басқаша тәсілін, бақылау мен үзіліс арқылы көрсетеді. Бұл траекторияда ЖИ әлі толық түсінілмеген құбылыс ретінде қабылданады. Мұнда айқын оптимизм де, нақты тұжырымдалған қорқыныш та жоқ. Оның орнына күту бар: адамға технологиялардың шынайы өмірге қалай енгізілетінін, олардың айналасында қандай тәжірибелер қалыптасатынын және уақыт өте келе қандай салдары айқын болатынын көру маңызды. Осы мағынада күту траекториясы мемлекет үшін стратегиялық маңызды болып шығады. Бұл қоғамның технологияға деген көзқарасы әлі қалыптаспаған бөлігі, сондықтан мемлекеттік саясаттың тіліне және жалпы институционалдық сигналдарға ерекше сезімтал.

Шын мәнінде, мемлекеттік саясат тұрғысынан күту траекториясы ерекше назар аударуды талап етеді. Бұл — әлі де орнықты позицияға ие болмаған, сондықтан мемлекет пен әлеуметтік институттардың технология туралы қандай тілде сөйлейтініне аса сезімтал топ. Бұл тұрғыда мемлекеттік саясаттың міндеті технологияны енгізуді жеделдету ғана емес, сонымен қатар қоғамда түсінікті пікірталас шеңберін құру болып табылады. Білім беру, ашық диалог, күнделікті салаларда — мемлекеттік қызмет көрсетуден бастап білім беру мен медицинаға дейін ЖИ қолданудың практикалық және түсінікті мысалдарын көрсету күтулермен жұмыс істеудің негізгі құралдарына айналуда. Бұл жұмыстың қаншалықты түсінікті әрі шынайы жүргізілетіні уақыт өте келе қоғамдық күн тәртібінің қандай бағытқа өзгеретініне көп байланысты.

Осы тұрғыда халықаралық аналитикалық зерттеулер, соның ішінде McKinsey^[5] есептері, жасанды интеллекттің басты мәселесі адамның орнын алмастыруда емес, жаңа еңбек пен жауапкершілік құрылымында адамның қандай рөл сақтайтынында екенін көрсететінін атап көрсетеді. Бұл тұрғыда Жаңа 2026 жылға аяқ басу біз үшін белгісіздік сәті емес, адамға және оның айналасында болып жатқан өзгерістерге назар аудара отырып, алға ұтымды қозғалыс нүктесі болып табылады.

^[1] Қоғамдық пiкiр сауалнамасы ҚСЗИ тапсырысы бойынша 2025 жылғы 3 қазан мен 5 қараша аралығында жүргізілді. Сауалнамаға Қазақстанның 17 өңірінен және республикалық маңызы бар 3 қаладан — Астана, Алматы және Шымкенттен 18 жастан асқан 8000 респондент қатысты.

^[2] Респонденттердің 5,5% жауап беруге қиналды.

^[3] Жас топтары Жасанды интеллектке деген көзқараста айқын және статистикалық маңызды айырмашылықтарды көрсетеді (χ² = 652.9, p < 0.001; Linear-by-Linear Association = 161.5, p < 0.001; Spearman ρ ≈ −0.15).

^[4] Білім деңгейі де ЖИ бағалауларымен тұрақты байланысты көрсетеді (χ² = 222.0, p < 0.001; Pearson’s r ≈ −0.11; Spearman ρ ≈ −0.15).

^[5] McKinsey Global Institute, Agents, Robots, and Us: Skill Partnerships in the Age of AI”, November 25, 2025. https://www.mckinsey.com/mgi/our-research/agents-robots-and-us-skill-partnerships-in-the-age-of-ai

Сообщение Қазақстан азаматтарының жасанды интеллектінің болашағына деген көзқарасы появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Тәуелсіздік жылдары бізге өткен сабақтарды ой елегінен өткізіп, бүгінгі өмірдегі өзгерістерді саралауға негіз береді. ҚСЗИ-дің жаңа зерттеулері қазақстандықтардың реформаларды күнделікті тұрмысқа, отбасы мен балаға бағытталған нақты қадамдар арқылы қабылдайтынын айқындап отыр. Бұл – жүйелі өзгерістердің өмірдегі маңызды ұсақ бөлшектерден басталатынын көрсететін мысал.

Тәуелсіздік күні қарсаңында өткен жылдарға көз жүгірте отырып, біз кез келген кемелденген мемлекеттің өзіне қоятын сұрағына қайта ораламыз: жүргізіліп жатқан реформалардың қайсысы адамдардың күнделікті өмірінде шынайы сезілуде?  Елдің дамуында стратегиялар, бағдарламалар және ұлттық жоспарлар сөзсіз маңызды. Бірақ әлеуметтанушылар қоғамдағы шынайы өзгерістерді күнделікті өмірден іздеу қажет екенін еске салады. ҚСЗИ тапсырысы бойынша жаз айларында жүргізілген зерттеу[1] осы тәжірибені тікелей бағалауға мүмкіндік берді. Сауалнамадағы «Соңғы реформалардың қандай нәтижелерін байқадыңыз?» деген сұрақ қарапайым көрінгенімен, жауаптар мәселенің нақты сипатын ашып берді. Адамдар пресс-релиздерді емес, өз өміріндегі өзгерістерді атайды деген қорытынды ойға әкелді.

Мектептер – реформалардың нақты көрсеткіштерінің бірі.Көпшіліктің көңілінен шыққан өзгеріс дәл осы салада байқалды. Респонденттердің 38%-ы жаңа мектептердің салынуы мен жұмыс істеп тұрғандарының жаңғыртылуын атап өтті. «Жайлы мектеп» ұлттық жобасы ҚР Президенті Қ.К. Тоқаевтың тапсырмасымен 2022 жылы басталды. Жобаның негізгі мақсаты – оқушы орнының тапшылығын жою, апатты және үш ауысымды мектептер мәселесін шешу, заманауи білім беру кеңістігін қалыптастыру болды. Білім беру бағыты бүгінде елдің ұзақмерзімді дамуының негізгі тетіктерінің біріне айналды. Сондықтан қазақстандықтар жоғарыда аталған реформаларды адамның білімі мен келешегіне бағытталған нақты салым ретінде қабылдап отыр. Мектепке енгізілген жаңартулар – реформалардың шынайы жүріп жатқанын айқындайтын көрсеткішке айналды.

Сонымен қатар, бұл өзгерісті күнделікті өмір тұрғысынан қарастыруға болады. Мектеп – мемлекет шешімдерінің нақты нәтижесі көрінетін орындардардың бірі. Жаңа ғимаратты қағаздағы есеппен шатастыру мүмкін емес. Жаңадан салынған немесе күрделі жөндеуден өткен мектеп не бар, не жоқ – бәрі айқын көрінеді. Сауалнама нәтижесі көрсеткендей, Атырау, Қызылорда және Қостанай облыстарының тұрғындары бұл өзгерістерді ерекше айқын байқап отыр.

Отбасылық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес. Екінші орында – отбасылық зорлық-зомбылыққа қарсы күрес тұр (респонденттердің 31%-ы). Қазақстандағы қоғамдық пікірдің өзгерісін бақылаушылар үшін бұл көрсеткіш бір қарағанда байқалатындай қарапайым емес, себебі бұл мәселе жылдар бойы көпшіліктің назарынан тыс қалған болатын. Әлеуметтік және мәдени нормалар әдетте баяу өзгереді, бірақ кейде күтпеген сәтте күрт өзгеріске ұшырауы мүмкін. Жүргізілген зерттеу нәтижелеріне сүйінсек, қазірде бұл мәселінің қоғам үшін өзектілгі артты. Әйелдер (респонденттердің 56,7%-ы) бұл реформаны ерлерге қарағанда жиі байқайды (43,3%). Бұл толығымен табиғи жағдай. Ұзақ уақыт назардан тыс қалған мәселені ең алдымен тікелей зардап шеккендер көреді. Астана, Шымкент және Павлодар облыстары бұл өзгерістерді ең айқын көретін өңірлерге жатады. Әлеуметтанушылар мұны жаңа моральдық ортаның қалыптасуы ретінде бағалайды, ал экономика саласындағы Нобель сыйлығы лауреаты Поль Кругман бұл жағдайды институционалды реформаның қоғамдағы нақты өзгеріс климатына сәйкес келген сирек жағдай деп сипаттаған болар еді.

Цифрландыру – ел болашағын анықтайтын реформа. Цифрлық қызметтер – жүргізіліп жатқан реформаның көзге көрінетін нәтижесі ретінде 29,7% респонденттің назарына іліккен. Әдетте назар ірі бастамаларға аударылады, бірақ шынайы өзгерістер көбіне байқалмай жүреді. Осы саладағы өзгеріс күнделікті тұрмыста уақытты үнемдеуге мүмкіндік береді. Ал уақыт болса – ең төмен бағаланатын экономикалық ресурс. Бұл әр ел үшін ауқамды реформалардың бірі. Мемлекет бұл іске үлкен қаражат жұмсап, оны іске асыруға бірнеше жыл бойы әкімшілік күш жұмсады. Деректерге қарағанда, Павлодар, Қарағанды және Жамбыл облыстарының тұрғындары бұл өзгерістерді басқалардан тезірек сезген. Мүмкін, бұл олардың талапшыл болуымен емес, бұрын қағаз үстемдік еткен салаларға цифрлық тәжірибелер ене бастағанымен байланысты шығар. Экономистер ұзақ уақыттан бері мемлекеттік қызметтер қолжетімді болған сайын тек сенім ғана емес, өнімділік те артатынын айтады. Статистикалық тұрғыдан бұл әсерді дәл көрсету қиын, бірақ күнделікті тұрмыс жағдайында оның нәтижесін оңай бағалауға болады.

«Ұлттық қор – балаларға». Респонденттердің 28,7%-ы реформалардың нақты нәтижесі ретінде осы бағдарламаны атап өтті. Бұл деректердегі ең қызықты нәтижелерінің бірі болуы мүмкін. Неге десеңіз, бағдарлама болашаққа бағытталған, бірақ сонымен қатар нақты және айқын. Жыл сайын Қазақстан азаматтары – балалардың есепшоттарына қаражат аудару фактісі бар. Жалпы сома бар. Есепшот бар. Мақсат бар. Әлеуметтанушылар мен экономистер үшін бұл – мемлекет адам капиталына инвестиция салудың ұзақмерзімді механизміне айналғанын білдіреді. Ал азаматтар үшін бұл – балалардың болашағы енді абстракция емес, нақты мүмкіндіктерге ие екенінің белгісі. Әсіресе Қызылорда мен Жамбыл облыстарының, сондай-ақ Астана мен Шымкент қалаларының тұрғындары бұл нәтижені жиі атап өткен. Демографиялық жүктеме жоғары өңірлерде балаларға арналған бағдарламалар әрдайым мемлекет тарапынан нақты қамқорлықтың белгісі ретінде қабылданады.

Төрт негізгі нәтиже. Халық арасында алғашқы төрт орынға шыққан салаларды қарасақ, заңдылық байқалады. Алдымен білім саласы, кейін отбасылық қауіпсіздік, одан соң цифрландыру және балалардың болашағы. Осыған орай, біз халық реформаларды отбасы тұрғысынан бағалайды деген тұжырымдамаға келеміз. Бұл – сирек кездесетін үйлесім сәті, өйткені адамдар өзгерістерді өмір сапасы нақты жақсарып жатқан салаларда байқайды. Осы тұрғыдан алғанда, бұл үрдіс өзіне тән мәнге ие деп қарастыруға болады.

Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) – тұрғын үй саласындағы реформалардың сирек кездесетін мысалы болып табылады. Респонденттердің 20%-ы БЖЗҚ-тен қаражаттың бір бөлігін алу мүмкіндігін атап өтті. Бұл реформа экономикалық талдауда қоғам үшін әлеуметтік тиімділігі нақты көрсетті, себебі тұрғындар пәтерлерін жақсартты, ипотекалық міндеттемелерін өтеді немесе жөндеу жұмыстарын жүзеге асырды. Күрделі интерпретацияларды қажет етпейтіндіктен, бұл шара қоғамның санасында айқын қалды. Негізінде, аталған механизм болашаққа қатысты қарым-қатынасты емес, қазіргі өмір сүру деңгейінің нақты көрсеткіштерін бағалауға бағытталған.

Басқа салаларда орын алған өзгерістер. Көрініс кеңейгенімен, оның экономикалық және әлеуметтік мәні өзгерген жоқ. Респонденттердің 19%-ы жолдар, теміржол вокзалдары мен әуежайларды атап өтті, себебі инфрақұрылым – экономиканың күшеюінің сенімді индикаторы. Бұл тек көлік қатынасын қамтамасыз етумен шектелмей, қозғалыс пен даму сезімін қалыптастырады. Респонденттердің 15%-ы «Цифрлық отбасы картасы» мен «Әлеуметтік әмиянды» атап өтті, себебі бұл мемлекеттік қолдау механизмдерін дәлірек және тиімдірек етуге бағытталған құрылымдық қадамдардың бар екенін көрсетеді. Жауап берушілердің 14%-ы «Таза Қазақстан» экологиялық бастамасын атады. Бұл сала әлі де негізгі фокуста болмаса да, қоғамның назарының өсуін көрсетеді. Сол сияқты, респонденттердің 14%-ы экономиканың тұрақты тірегі ретінде ауыл шаруашылығының дамуын атап өтті. Респонденттердің 10%-ы шағын және орта бизнесті қолдауды, яғни кәсіпкерлік белсенділіктің фундаментін қалыптастыруға бағытталған көмекті атап өтті. Жалпы алғанда, бұл жауаптар құрылымды және тұтас әлеуметтік-экономикалық щеңберді бейнелейді. Қоғам реформаларды инфрақұрылым жаңартылғанда, әлеуметтік механизмдер дәл болғанда, ал экономикалық мүмкіндіктер кеңейген жағдайда айқын байқайды.

Бүгінгі Қазақстан туралы не айтуға болады? Сауалнама нәтижелерін толық қарастырсақ, бір қарапайым қорытынды шығады: азаматтар реформаларды саяси конструкциялар ретінде емес, тұрмыстық жағдайлар мен өмір сапасының өзгерісі аясында бағалайды. Білім саласы, қауіпсіздік, цифрлық қызметтер, балаларға арналған бағдарламалар – осы барлық өзгерістер күнделікті өмірді жақсартуға бағытталған қозғалыс ретінде қабылданады. Мемлекеттік бастамалар өз тиімділігін сөз жүзінде емес, күнделікті өмірде сезінгенде ғана көрсетеді – уақыт өте, кеңістік арқылы және отбасының тәжірибесінде айқын көрініс табады.

Тәуелсіздіктің әрбір күні – тек тарихымыздың жаңа беті емес, қоғам үшін нақты өзгерістердің көрінісі. Деректер көрсеткендей, азаматтар реформаларды өз тұрмысына, өміріне ықпал еткенде ғана сезеді. Экономикалық тұрғыдан қарағанда, бұл қадам өмір сүру сапасының негізін нығайтады. Әлеуметтік тұрғыдан алсақ та көптеген жағымды өзерістердің орын алуына мемлекет атсалысып келеді. Егер Тәуелсіздік күні жақсы көңіл күйге себеп іздеп жүрсеңіз, ол – дәл қасыңызда: еліміз күн сайын қолайлырақ, түсініктірек және адамға жақынырақ болып келеді.

[1] Әлеуметтанулық сауалнама 2025 жылғы 11 шілде мен 12 тамыз аралығында ҚСЗИ тапсырысы бойынша жүргізілді. Сауалнамаға 8 000 респондент қатысты. Зерттеуге 18 жастан асқан азаматтар, сондай-ақ елдің 17 өңірі мен республикалық мәні бар Астана, Алматы және Шымкент қалаларының тұрғындары қатысқан.

Сообщение Қазақстандықтар нақты өзгерістер деп нені санайды? Тәуелсіздік күні қарсаңындағы ой-толғамдар появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Жаңа деректер жасанды интеллект қазақстандықтардың күнделікті кәсіби өмірі мен оқуының бір бөлігіне айналатынын көрсетеді. Жасанды интеллект біздің жұмыс істеу тәсілімізді, білім алуға және ақпаратты игеруге деген көзқарасымызды түбегейлі өзгертіп, елдің жаңа когнитивтік экожүйесін қалыптастырып келеді.

Жасанды интеллект туралы әңгімелер тек жоғары үкіметтік билік мен сарапшылар ортасында ғана емес, отбасы мен достар арасындағы әдеттегі әңгімеде, көрші-қолаңның чаттарында да жиі айтыла бастады. Бұл талқылаулардың ауқымы «технологиялық серпіліске» деген үлкен үміттен бастап белгісіздік тудыратын алаңдаушылыққа дейін кең тартады. Біреулер жасанды интеллекттің күнделікті өмірдің шаруаларын жеңілдетіп, маңызды істерге уақыт босататынына қуансa, енді біреулер оны кәсіпке және адамның дербестігіне төнетін қауіп ретінде қабылдайды. Басқаша айтқанда, ЖИ туралы пікірталастарымызда үміт те, үрей де, сондай-ақ біздің әлі нақты түсіне қоймаған, бірақ ауқымы зор бір өзгерістің табалдырығында тұрғанымызды сезіну де қатар жүреді. Дәл осындай жағдайда қиялға емес, деректерге сүйену айрықша маңызды.

Жасанды интеллект туралы әңгімеде OpenAI компаниясының басшысы Сэм Альтман сияқты адамды атамауға болмайды, себебі оны қазіргі заманғы жасанды интеллект революциясының сәулетшісі деп те атайды. Расында да, Альтман – осы саланың маңызды тұлғаларының бірі. Дәл оның бастамасының арқасында ChatGPT талқыланып жатқан идея деңгейінен шығып, жүздеген миллион адамның күнделікті қолданатын құралдары қатарына енді. Оның басшылығымен іске қосылған ChatGPT күрделі алгоритмдерді жаппай қолжетімді етіп, адамдардың жұмыс істеу, білім алу және ақпаратпен өзара әрекеттесу тәсілін түбегейлі өзгертті. Жасанды интеллект қазір қажетті білім мен сараптамаға лезде қол жеткізетін әмбебап құралға айналып, адамның дағдысын, мүмкіндігін және жалпы өмір сапасын жақсарта түсуде. Біздің деректер Қазақстанның бұл жаһандық үрдіске ерте кезеңнен бастап кірісе бастағанын көрсетеді.

ҚСЗИ тапсырысы бойынша жүргізілген әлеуметтік сауалнаманың [1] деректеріне сәйкес, Қазақстан халқының жартысы (50,7%) жасанды интеллект технологияларын пайдаланады. Шын мәнінде, жасанды интеллект эксперименттердің шегінен шығып, күнделікті міндеттер мен үдерістерге кірді, сирек сынамалар мен ойын-сауық құралы болуынан қалды.

 Қазақстанда жасанды интеллект қандай салаларда қолданылады? Біздің азаматтардың үштен бірінен көбі оны мәтіндермен кәсіби жұмыс барысында пайдаланады (36,8%), төрттен бірі білім алу және өзін-өзі дамыту үшін қолданады (24,2%), ал әр оннан бірі аналитикалық және зерттеу қызметінде пайдаланады (11,1%). Шындығында, бұл елдің адам капиталы қалыптасатын салаларда – еңбек, дағдылар, оқуға және талдауға қабілет – жасанды интеллекттің орнықты дамып келе жатқанын білдіреді. Мұның бәрі еңбек құрылымында айтарлықтай өзгерістердің бар екеніне нұсқайды. Екі жыл бұрын жасанды интеллект мәтіндерді құрастыру, жобалардың мазмұның жасау, аудармалар және ақпарат жинау сияқты қарапайым операцияларды орындаса, бүгінгі таңда рутиналық қолдану тәсілдерінің орнына жоғары деңгейлі тапсырмалар – интерпретация, сыни тұрғыдан ойлау, шешім қабылдау – кіріп отыр отыр. Практикалық тұрғыдан бұл жасанды интеллект адамның орнын баспай, керісінше күшейтетінін көрсетеді: ол рутинаны жеңілдетіп, еңбектің интеллектуалдық жылдамдығын арттырады.

Расымен де, ұзақ уақыт бойы көптеген елдерде жасанды интеллекттің адамды еңбек процесінен ығыстырады деген алаңдаушылықтар төңірегінде пікірталастар жүрді. Алайда нақты мысалдар керісінше екенін көрсетеді. Жасанды интеллект маманды алмастыра қоймайды, керісінше оны күшейтеді: ол рутиналық, техникалық және дайындық жұмыстарын өз мойнына алып, талдау, интерпретация және шешім қабылдауға уақыт қалдырады. Нәтижесінде еңбек процесінің интеллектуалдық жылдамдығы артып, ақпаратты жылдам өңдеу, оқу және күрделі тапсырмаларды орындау қабілеті жақсарады. Білім беру саласында жасанды интеллект студенттердің, мұғалімдердің және  өз бетінше білім алушылар күнделікті тәжірибесінің бір бөлігіне айналды. Жасанды интеллект емтихандарға дайындалуға, ақпарат іздеуге, күрделі тақырыптарды талдауға және жаңа дағдыларды игеруге көмектеседі. Осылайша, қалыптасқан білімнің ресми және бейресми түрлері арасындағы шекара біртіндеп жойылып, үздіксіз оқытудың жаңа моделі қалыптасуда.

Ең маңызды өзгерістердің бірі – адамдардың ақпаратты іздеу және алу, іздеу жүйелерінен ЖИ-ке көшуі. Қазақстандық жасанды интеллектті пайдаланушылардың   11,1%-ы   оны дәстүрлі іздеу жүйелерінің орнына пайдаланатынын мәлімдеді. Оның артында сілтемелерді іздеу емес, дайын түсініктеме немесе шешім алу сияқты танымдық мінез-құлықтың жаңа түрі тұр. Танымдық мінез-құлықтың жаңашылдығы мынада: адам іздеуді тоқтатады, бірақ сұрап, дайын жауап ала бастайды, біз «маған тап» дегеннен «маған түсіндір» дегенге қарай жылжып келеміз. Әрине, бұл өзгеріс оқушылардың ақпаратты өз бетінше іздеу дағдыларын біртіндеп жоғалтады деп қауіптенетін көптеген ұстаздарды алаңдатады. Алайда ағымдағы деректер көрсеткендей, жасанды инллект бірінші кезекте білім беру тәжірбиелерін алмастырмайды, керісінше оларды толықтырады. Бірақ жалпы алғанда мұндай ілгерілеу таңдау сапасына, жұмыстағы, білімдегі, тұрмыстағы таңдауларға сөзсіз әсер етеді және диалогтық модельдер үйреншікті сандық құралдармен бәсекелесіп жатқанын көрсетеді.

Жасанды интеллекттің таралуы тек жеке дағдыларды қалыптастырумен шектелмей, кең көлемді әлеуметтік-экономикалық әсерлерге де әкеледі. Мысалы, бүгінгі таңда еңбек құрылымы өзгеріп келеді: жасанды интеллект негізгі операцияларды автоматтандырады, сараптамалық функцияларды күшейтеді және күрделі тапсырмаларды орындау жылдамдығын арттырады. Іс жүзінде бұл жұмыс процестерін тиімді ұйымдастыруға, біліктілікке қойылатын талаптарға, ұжымдар ішінде рөлдерді бөлуге септігін тигізеді. Маман алгоритммен бірлесіп жұмыс істегенде кәсіби мінез-құлықтың жаңа түрі пайда болады, ал құралдарды игеру жылдамдығы бәсекелестік артықшылықтың бір бөлігіне айналады. Сонымен қатар, аналитикалық ойлау, жасанды интеллектке тапсырма қоя білу, нәтижелерді интерпретациялау және жаңа тәсілдерді жылдам меңгеру сияқты икемді дағдылардың маңызы да артып келеді. Біз адам капиталының жаңа моделін қалыптастырудың куәсі болып табылатынымызға күмән жоқ, онда білім ғана емес, жаңа технологиялармен жұмыс істеу қабілеті де бағаланады. Алгоритмдермен бірлесіп жұмыс істей білу қабілеті жасанды интеллект буынының негізгі дағдысына айналады деп айтуға болады. Бұл бүгінде қандай дағдылардың сұранысқа ие болуына тікелей әсер етеді:

— цифрлық сауаттылық;

— аналитикалық ойлау;

— ЖИ-ге міндеттерді қою қабілеті;

— нәтижелеріне талдау жасау;

— оқытудың икемділігі мен  жылдамдығы.

Дәл осындай шындықта осы нәтижелердің артында не тұрғанын және олардың елдің дамуы үшін не білдіретінін түсіну ерекше маңызды. Жалпы жағдайды қарастырсақ, мәселе жеке цифрлық әдеттерде емес, күнделікті өмірдің терең жаңғыруында екені айқын көрінеді. Жасанды интеллект қазақстандықтардың күнделікті еңбегі, оқуы және ақпаратпен жұмыс істеу мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналып үлгерді. Ол когнитивтік инфрақұрылымды және білім беру саласын бұрынғыдан да тез дамытатын жаңа ортаны қалыптастырады. Мемлекет пен білім беру институттары үшін бұл адами капиталды дамыту стратегиясын қайта қарауды, ЖИ-мен жұмыс істеу дағдыларын қолдауды, білім беру бағдарламаларын жаңартуды және қоғамдағы когнитивтік процестердің арту қарқынын ескеруді қажет етеді.

[1] Әлеуметтік сауалнама ҚСЗИ тапсырысы бойынша 2025 жылдың 3 қазанынан 5 қарашасына дейін жүргізілді, Іріктемелі жиынтық көлемі 8000 респондентті құрады. Сауалнамаға еліміздің 17 өңірінен және республикалық маңызы бар Астана, Алматы және Шымкент қалаларынан 18 жастан асқан респонденттер қатысты.

Сообщение Алгоритмдерді меңгеру — жаңа дәуірдің басты қабілеті появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.