Қазақстандықтардың көбі өздері үшін барлығы маңызды екенін жиірек айтуда. Мәселе олардың таңдау жасай алмауында емес, қазіргі өмірдің бір ғана шешімді талап етпейтінінде.

Әлеуметтанулық зерттеу деректері кейде тек үрдісті ғана көрсетіп қоймай, бізді, яғни әлеуметтанушыларды бір сәт аялдап, ойлануымызға мәжбүрлейді. Кейде тіпті таңғалдырады да.

Міне, қазір де дәл солай болып отыр. Өмірлік құндылықтар қаншалықты маңызды деген сұраққа жауаптарды қарасаң, таңқаларлық үйлесімділік байқалады: барлық нәрсе бірдей маңызды сияқты! Әрі жай ғана маңызды емес, өте маңызды. Мысалы, тәуелсіз болуды сауалнамаға қатысушылардың 90%-ы, өзін-өзі күтінуді респонденттердің 91%-ы, өмірлік серігіне адал болуды 92%-ы және Отанға адал болуды 89%-ы «өте маңызды» деп санайды[1].

Отбасы, балалар, жауапкершілік, даму – бәрі өте маңызды екен. Сол кезде ойға: «Тоқтай тұр, ал таңдау қайда?» деген сұрақ сап ете қалады. Егер бір нәрсе басқа нәрселерден маңыздырақ болса, екінші нәрсе маңыздылығы төмендеу орынға жылжуы керек емес пе? Бірақ мұнда ондай жоспар жүзеге  аспайды. Қазақстандықтар бір уақытта бірнеше нәрсені:

• тәуелсіз болуды (90%);
• бала сүюді (87%);
• некеде болуды (81%);
• дамуды (81%);
• өзіне жауапкершілікті алуды (85%) маңызды деп есептейді.

Әрі бұл қарама-қайшылық емес. Бұл – жаңа табиғи жағдай. Неге бұлай? Өйткені қазір біз бұл құндылықтарды бір-біріне кереғар деп есептемейміз. Бұл енді бұрынғыдай «не мынаны немесе ананы» таңдау емес, қалыпты үйлесім: яғни тәуелсіз болуға болады, бірақ сонымен бірге отбасын құруға да болады; мансап жасауға, бірақ отбасы мен жұмыстың теңгерімін де қалауға болады; дамисың, бірақ өзгелерге де қамқор боласың. Бұл XXI ғасырдағы адамның жаңа, қалыпты өмір логикасы. Егер ертеректе өмірлік таңдау «қатал» еді: отбасы немесе мансап; дәстүр немесе заманауилық. Қазір шекаралар шырмалып, қабаттасып кеткен. Яғни, адам бірден бірнеше күйде өмір сүреді және бұл қалыпты жағдайға айналып барады. Дәл осы жерде біз, әлеуметтанушылар, тек құндылықтар жиынтығының ғана емес, адамның әлеуметтік мінезінің өзгерісін байқаймыз.

Егер бұл жаңа сипатты қарапайым сөзбен айтатын болсақ, бұл адам бір жағынан өзіне ғана сенгісі келеді, бірақ жалғыз да қалғысы келмейді. Ол отбасынан бас тартпайды, бірақ оған толық сіңіп те кетпейді. Мансапқа ұмтылады, бірақ жұмыс пен жеке өмірдің тепе-теңдігін сақтағысы келеді (87%). Сауалнамаға қатысқандардың 74%-ы цифрлық дағдыларды дамыту маңызды деп біледі, бірақ 46%-ы кейде интернеттен толық ажыратылу мүмкіндігінің болуы маңызды деп санайды.

Бұл нәзік тепе-теңдік күйі. Бұл шектен шығушылық емес, бұл бір мезетте бәрін бірдей ұстап тұруға ұмтылу әрекеті. Осы жағдайдағы ерекше қызық нәрсе – отбасының орны. Алғаш қарағанда бәрі анық: отбасы ең маңызды құндылық болып қала беруде. Респонденттердің 87%-ы бала сүюді, 81%-ы некеде болуды, ал 88%-ы жақын қарым-қатынас ортасының болуы маңызды деп санайды. Бірақ байқап қарайтын болсақ, өзгерістің орын ала бастағанын көруге болады. Бұрын отбасылы болу қалыпты нәрсе болып қабылданатын, ал қазір отбасы маңызды нәрсе болып қалса да, таңдау ретінде қабылданатын бола бастаған. Отбасылы болу маңыздылығы солай болу керектігінен емес, мықты тірек бола білу қасиетіне байланысты. Жаңа құндылықтар жүйесінде отбасы енді жеке бастылыққа қарсы тұрмайды, керісінше оны қолдайды.

Жауапкершілік мәселесінде де ұқсас үрдіс байқалады. Бір жағынан, адамдар тәуелсіздік пен өзін-өзі жүзеге асыру туралы барған сайын жиі айта бастады. Екінші жағынан, моральдық құндылықтардың маңызы әлі де жоғары: өмірлік серігіне адалдық (92%), Отанға деген адалдық (89%), жеке жауапкершілік (85%). Яғни адам бұрынғыдан дербес бола түскенімен, қоғаммен байланысы әлсіреген жоқ.

Бұл көріністі одан әрі күрделендіретін тағы бір нәрсе бар. Бұл – цифрлық өмір. Цифрлық әлем күнделікті қалыпты жағдайға айналды, бірақ сонымен бірге ол адамдарды шаршата бастады. Бұл – бүгінгі заманға тән ерекше сезім.

Мәселе, бәлкім, қазақстандықтартың нақты нені қалайтынында емес шығар. Бастысы – бәріне бірдей ие болғысы келетін осы ниеттің түп-төркіні неде екендігінде. Бұл таңдау еркіндігі ме, әлде таңдау жасау қажеттілігінен бос болу ма? Барлығын бірден қалаған қоғам, мүмкін, ақыры өзіне шектеусіз армандауға мүмкіндік беріп отырған шығар. Немесе оның құндылықтар жүйесі әлі де қалыптасу үстінде. Ал, бәлкім, бұл – соңғы шешім қабылдауға асықпайтын қоғам шығар, өйткені ондай таңдаудың қандай бағамен келетінін бұрыннан біледі. Деректер нақты жауапты бермейді. Бірақ олар осы сұрақты анық алға тартады.

Осы кезде «мұның бәрі нені білдіреді?» деген негізгі сұрақ туындайды. Егер жалпы көріністі тұтас қарасақ, айқын бір бейне қалыптасады. Бұл – ескі мен жаңаның арасында қатаң таңдау жасамайтын адам. Ол екеуін қатар ұстап тұр. Біз, шын мәнінде, өмірдің әр түрлі қырлары қатар өмір сүретін жаңа күйге өтіп жатқандаймыз. Адамдар отбасыны мансапқа, тұрақтылықты еркіндікке «айырбастауға» дайын емес. Бәлкім, бүгінгі басты мәселе оның қандай болуы керектігінде емес шығар. Бастысы – біз оны сол қалпында көре алуға қаншалықты дайынбыз.

[1] 2025 жылғы 11 шілдеден 12 тамызға дейін КСЗИ тапсырысы бойынша жүргізілген сауалнамаға 8 000 респондент қатысты. Сауалнамаға елдің 17 өңірінен және республикалық маңызы бар Астана, Алматы, Шымкент қалаларынан 18 жастан асқан адамдар қатысты.

Сообщение Қазақстандықтар үшін отбасы да, мансап та маңызды – ҚСЗИ сауалнамасы появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Қазақстан өзінің қазіргі тарихындағы ең ауқымды әлеуметтік өзгерістердің бірін бастан өткеріп отыр. Бұл кезеңнің тарихи мәні – терең ауылдық дәстүрі бар ел ретінде Қазақстанның біртіндеп қалалық елге айналуында. Бұдан бірнеше онжылдық бұрын халықтың едәуір бөлігі ауылдық жерлерде өмір сүрсе, бүгінде қалалар білім берудің, жұмыспен қамтудың және экономикалық белсенділіктің орталығына айналды. Демографиялық статистика қалалық тұрғындар санының өсуін айқын көрсетеді. Мәселен, Қазақстанда қалалық тұрғындардың үлесі тұрақты түрде артып келеді: 2025 жылдың басында ел халқының үштен екісі (63%) қалаларда тұрған.   

Урбанизация туралы сөз болғанда көбіне мектептер мен ауруханаларға түсетін жүктеме, автокөлік қозғалысы, жаңа жұмыс орындарын құру қажеттілігі айтылып жатады. Алайда урбанизация қазіргі қоғам дамуының табиғи кезеңі екені жиі ескерілмейді. Дәл осы үдеріс адами капиталдың қалыптасуына, кәсіпкерліктің дамуына және жаңа экономикалық мүмкіндіктердің пайда болуына ықпал етеді. Бүкіл әлемде қалалар экономикалық өсудің қозғаушы күшіне айналып отыр. Халықаралық ұйымдардың бағалауынша, бүгінде әлем халқының жартысынан астамы қалаларда тұрады және бұл үлес алдағы уақытта да арта бермек. БҰҰ сарапшыларының болжамы бойынша, 2050 жылға қарай қалалық тұрғын үлесі Жер халқының жалпы санының 70%-ына дейін жетуі мүмкін. Дәл осы қалаларда университеттер, ғылыми орталықтар, кәсіпорындар және жаңа еңбек нарықтары шоғырланған. Қалалық орта білім алмасуға, жаңа мамандық пайда болуына және кәсіпкерліктің дамуына жағдай жасайды. Қазақстан да біртіндеп осы жаһандық үрдістің бір бөлігіне айналып келеді.

Қазақстандағы урбанизацияның өзіне тән ерекшеліктері бар. Кеңестік кезеңде халықтың қалаларға көшуі түрлі тетіктер арқылы, соның ішінде тіркеу институты арқылы айтарлықтай шектелген еді. Тәуелсіздік алғаннан кейін ауыл шаруашылығындағы өзгерістер шешуші рөл атқарып, ауылдық жерлерде көп жұмыс күшіне деген қажеттілікті азайтты. Нәтижесінде ел ішінде қозғалыс күшейіп, халық жаңа жұмыспен қамту мүмкіндіктері ашылған қалаларға қоныс аудара бастады. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ауылдан немесе шағын қаладан ірі қалаға көшу көбіне жұмыс іздеумен байланысты болса, бүгінгі таңда көші-қон ұтқырлығының стратегиялары өзгеріп келеді.

Қазіргі уақытта көптеген отбасылар үшін қалаға көшу – инвестиция іспетті. Қала білім алуға, түрлі еңбек нарықтарына және кәсіби ортаға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Ата-аналар балаларға болашақта тұрақты орын алуға жол ашатын мүмкіндік беруге ұмтылады. Сондықтан білім алуға және кәсіби дағдыларды меңгеруге талпынған жастарды қалалар өзіне тартады. 2025 жылдың басында Қазақстан қалаларында 14–28 жас аралығындағы 3 666 998 жас өмір сүрген, ал студенттер саны 2020 жылғы 575,5 мыңнан 2024/2025 оқу жылының басында 624,5 мың адамға дейін өсті. Бұл урбанизацияның қазақстандықтар үшін маңызды отбасылық стратегияға айналып келе жатқанын көрсетеді.

Соңғы онжылдықтарда Қазақстан қалаларының экономикалық құрылымы да өзгеріске ұшырады. 1990-жылдары базарлар мен ұсақ сауда нарықтық экономикаға бейімделудің құралына айналып, кәсіпкерліктің дамуына серпін берді. Кейіннен қалалар біртіндеп қызмет көрсету үлгісіне көшіп, онда қызмет көрсету саласы, білім беру, медицина және шағын бизнес барған сайын маңызды рөл атқара бастады. Бүгінде платформалық урбанизацияның қалыптасуын байқауға болады. Цифрлық технологиялардың, маркетплейстер мен онлайн-қызметтердің дамуы кәсіпкерлік пен жұмыспен қамтудың жаңа түрлерін қалыптастырып отыр. Осылайша Қазақстандағы урбанизация үш кезеңнен өтті: 1990-жылдардағы базар экономикасынан қызмет көрсету экономикасына, ал қазір қалыптасып келе жатқан платформалық қалалық экономикаға дейін.

Урбанизация ауылдық аумақ маңызын төмендетпейді. Қазақстанда өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығын дамытуға қолайлы жағдай жасайтын елеулі жер ресурстары бар. Ауыл шаруашылығы жерлерінің көлемі бойынша ел Еуразиядағы ірі аграрлық мемлекеттердің қатарына жатады. Әлем халқының өсуі мен азық-түлікке сұраныстың артуы жағдайында аграрлық экономика жаһандық экономиканың стратегиялық салаларының біріне айналып отыр. Қазақстан миллиардтаған адам тұратын ірі азиялық нарықтардың маңында орналасқан, бұл ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау үшін үлкен әлеует қалыптастырады. Сондықтан қала дамуы мен ауыл шаруашылығын жаңғырту – бірін-бірі қолдайтын үдерістер. Урбанизация өміріміздің географиясын өзгертеді, бірақ ауыл экономикасының маңызын жоймайды.

Қазіргі үрдістер сақтала берсе, алдағы онжылдықтарда Қазақстан қалалары елдің экономикалық және әлеуметтік дамуында барған сайын маңызды рөл атқаратын болады. Ірі қалалық агломерациялардың одан әрі өсуі, қызмет көрсету экономикасының кеңеюі және жұмыспен қамту мен кәсіпкерлікті ұйымдастырудағы цифрлық платформалардың рөлінің күшеюі күтіледі. Сонымен қатар қалалар білімнің, инновацияның және адами капиталдың қалыптасуының негізгі орталықтарына айнала береді. Дәл осы жерлерде жастар, кәсіби қауымдастықтар және экономиканың жаңа салалары шоғырланады. Осы тұрғыдан алғанда қалалардың дамуы елдің ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігінің басты факторларының біріне айналып келеді.

Қорытындылай айтқанда, урбанизация уақытша құбылыс емес. Бұл елдің жаңа экономикалық және әлеуметтік құрылымын қалыптастыратын ұзақ мерзімді үдеріс. Осы мағынада қалалардың дамуы Қазақстанның болашағы үшін негізгі ресурстардың біріне айналып отыр.

Сообщение Урбанизацияның ел дамуына ықпалы қандай? появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Қазақстанда әйелдер үшін жоғары білім алу қалыпты жағдайға  айналды. Бірақ білім алу мен еңбекке араласу кезеңінен кейін күрделірек кезең басталады, ұрпақ ішіндегі құндылықтар мен рөлдерді қайта пайымдау үдерісі жүреді. Неліктен жас әйелдер мен ерлер жауапкершілікті бөлуді әртүрлі қабылдайды және бұл отбасы мен экономиканың болашағына қалай әсер етеді?

Әдетте қоғамдағы өзгерістер сандық көрсеткіштер арқылы өлшенеді: жоғары оқу орындарындағы әйелдердің үлесімен, әйелдердің жұмыспен қамтылу деңгейімен, олардың түрлі мамандықтардағы өкілдігімен. Осы көрсеткіштер бойынша Қазақстан әйелдердің жоғары білім мен еңбек нарығына қолжетімділігін кеңейту кезеңі артқа тастап, үлкен жолдан өтті. Бүгінде әйелдер үшін жоғары білім әлдеқашан ерекше құбылыс болудан қалды. Бүгінде әйелдер білім беру мен экономика саласына табысты түрде ықпалдасып отыр. Алайда қатысу кезеңінен кейін одан да нәзік әрі күрделі кезең – құндылықтар мен әлеуметтік рөлдерді өзара үйлестіру кезеңі басталады. Қоғамның серіктестікке деген күтілімі. Отбасындағы жауапкершілікті бөлуге қатысты ұстанымдар. Экономикалық шешім қабылдау құқығы. Дәл осы тұста өзгерістердің неғұрлым күрделі әрі терең фазасы басталады.

ҚСЗИ сауалнамаларының бірінде респонденттерге мына тұжырымды бағалау ұсынылды: «Егер жұмыс орындары жеткіліксіз болса, ерлердің жұмысқа орналасу құқығы әйелдерге қарағанда көбірек болуы керек»[1]. Жауаптарды екі топқа – басымдықты қолдау және оны қабылдамау – біріктірсек, мынадай деректерді көреміз:

18–29 жастағы ерлер арасында бұл идеяны қолдау сол жастағы әйелдерге қарағанда жоғары. Айырмашылық шамамен 24 пайыздық тармақты құрайды. Бұл алшақтық идеологиялық қақтығысты білдірмейді және радикалданудың белгісі емес. Ол өзгеріс қарқынының әртүрлі екенін көрсетеді. Жас әйелдер серіктестік моделін және рөлдерді бөлумен байланысты құндылықтарды жылдамырақ қайта пайымдап жатыр, ал жас ерлердің ұстанымдары баяуырақ өзгереді. Соның нәтижесінде бүгінде гендерлік айырмашылықтар білімге қолжетімділікте емес (ол жалпы алғанда қамтамасыз етілген), бір ұрпақ ішіндегі құндылықтар мен күтулерде көрініс табуда.

Әлеуметтік ғылымдарда бұл құбылыс модернизацияның екінші кезеңі ретінде сипатталады. Бірінші кезеңде әйелдер білім беру мен экономикаға кеңінен тартылады, ал екінші кезеңде серіктестік туралы түсінік пен оның тәжірибелері өзгеруі тиіс. Әйелдердің экономикалық дербестігі некелік стратегияларға, репродуктивтік шешімдерге және өзара әрекет сапасына қойылатын талаптарға ықпал ете бастайды. Шығыс Азия мен Еуропа елдерінде бұл кезең некеге тұрудың кейінге шегерілуімен және туу деңгейінің төмендеуімен қатар жүрді. Кеш некелер мен туу деңгейінің төмендеуі әйелдердің жаңа экономикалық мүмкіндіктері мен рөлдерді дәстүрлі бөлуге қатысты сақталып отырған күтулер арасындағы сәйкессіздіктен туындайды.

Соңғы жылдардағы демографиялық динамика өту кезеңінің сезімін күшейтеді. 2021 жылы өсу байқалғаннан кейін, жалпы туу коэффициенті 2024 жылға қарай төмендеді[2]. Сонымен қатар некеге тұру жиілігі төмендеп, тіркелген некелер саны азайды, ал 2019 жылғы шыңнан кейін ажырасу көрсеткіші де төмендеді. Мұны дұрыс түсіну маңызды. Бұл отбасының ыдырауының бастауы емес, некенің өз институтының белсенділігінің азаюы. Адамдар некеге сирек тұрады, сондықтан сирек ажырасады. Құндылықтар мен күтулердің үйлеспеушілігі жағдайында шешімдер сақтықпен қабылданады, некеге тұру таңдаулы сипат алады, ал ата-аналық жауапкершілік саналырақ болады. Осылайша, құндылықтар динамикасы экономикалық және демографиялық мінез-құлыққа әсер етуді бастайды.

Отбасылық және гендерлік саясат әлі де көбінесе дәстүрлі құндылықтар, демографиялық жауапкершілік және рухани жаңғыру дискурсына сүйенеді. Бұл бағдарлар маңызды. Дегенмен, өзгерістердің екінші кезеңі институттарды жаңа әлеуметтік шындыққа бейімдеуді талап етеді. Күтім мен қамқорлықты қайта бөлу инфрақұрылымы, күтім қызметтеріне қолжетімділік, икемді еңбек формалары және әкелердің жүйелі қатысуы жас ұрпақтың күтулерінен баяу дамып келеді. Нәтижесінде формалды теңдік пен отбасыдағы нақты жүктемені бөлу арасында сәйкессіздік пайда болады. Егер бұл алшақтық сақталса, ол адам капиталының тиімді қолданылуына шектеу қоюы мүмкін және демографиялық тұрақтылыққа әсер етеді. Сондықтан бүгінгі мәселе гендерлік қақтығыс бар-жоғы емес, өзгерістер қарқынын басқару және нормаларды институт мүмкіндіктерімен үйлестіру болып табылады. Келесі ұрпақтың гендерлік саясаты үшін формалды теңдіктен шығып, құндылықтар мен рөлдерді үйлестіруге көмектесетін механизмдерді реттеу, жауапты әкелікті қолдау, аймақтық ерекшеліктерді ескеру және теңдік күн тәртібін қоғамдағы кеңірек солидарлық пен рухани даму дискурсымен біріктіру маңызды.

Қатыстыру кезеңі өтті. Енді анағұрлым күрделі кезең басталады – құндылықтар мен рөлдерді үйлестіру. Ал институттардың осы өзгерістермен ілесе алуы болашақтың тұрақтылығына тікелей әсер етеді.

8 Наурыз мерекесі қарсаңында елдің дамуына, экономикаға, отбасына және қоғамға қосқан үлестері үшін әйелдерге алғыс айтқым келеді. Мүмкіндіктер кеңейе берсін, ал шешімдер – мансап, отбасы немесе жеке жол болсын – еркін әрі саналы түрде қабылдансын. Мерекелеріңізбен!

[1] Сауалнама 11.05– 22.06.2024 аралығында ҚСЗИтапсырысы бойынша жүргізілді, оған 8 101 респондент қатысты. Зерттеуге елдің 17 өңірінен, сондай-ақ республикалық маңызы бар Астана, Алматы және Шымкент қалаларынан 18 жастан асқан респонденттер қатысты.

[2] https://stat.gov.kz/ru/industries/social-statistics/demography/

Сообщение Жас әйелдер өзгеше ойлай бастағанда. Бір буын ішіндегі құндылықтар мен рөлдер қалай өзгереді? появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Соңғы жылдары қазақстандық қоғамның әлеуметтік құрылымы, экономикалық басымдықтары және азаматтардың сұраныстары елеулі өзгерістерге ұшырады. Сандық экономиканың дамуы, азаматтық қоғамның рөлінің күшеюі, жұмыспен қамтудың сипатының өзгеруі, сыртқы саяси сынақтар – бұның барлығы қазіргі саяси институттардың жұмыс істеуіне жаңа талаптар қояды және жаңа институттарды құру мәселесін көтереді.

Конституция, өз кезегінде, негізгі нормативтік акт ретінде тек қоғамның құндылықтары мен қағидаттарын бекітуге ғана емес, сонымен қатар жаңа жағдайларда жүйенің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге арналған. Егер нормалар нақты тәжірибемен сәйкес келмей қалса, оларды түзету қажеттілігі туындайды.

Ұсынылып отырған өзгерістер жиналған институционалдық теңгерімсіздіктерге жауап ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі кез келген саяси процесті осындай теңгерімсіздіктер қатаң сүйемелдейді. Қолданыстағы институттар жүйенің ішіндегі және сыртындағы туындайтын сынақтарға лайықты түрде жауап бере алмайтын жағдайларда оларды жаңарту және түзету қажет болады. Осы контексте мемлекет Ата заңды жаңарту, оның ішінде мемлекеттік құндылықтарды, қағидаттарды және ұзақ мерзімді даму бағытын бекіту мәселесі туындайды, бұл жүйенің тұтастығы мен өміршеңдігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, маңыздысы – Қазақстан Республикасының алғашқы Конституциясында жарияланған демократиялық мемлекеттік негіздер сақталатынын ерекше атап өту керек. Тәуелсіздік, биліктің бөлінуі, адамның құқықтары мен бостандықтары қағидаттары конституциялық құрылымның негізін құрайды. Мұнда модельді өзгерту туралы емес, оны жаңа шынайылыққа бейімдеп түзету мәселесі қозғалып отыр. Конституциялық реформа бұл жағдайда үзілу емес, эволюция құралы ретінде қызмет атқарады.

Осылайша, конституциялық реформа бойынша референдум – формалды рәсім емес, қоғамдық келісімнің жаңартылуының механизмі. Өзгерістер мемлекеттік жүйені өзгеріп отырған жағдайларға бейімдеуге деген ұмтылысты көрсетеді, сонымен бірге негізгі демократиялық қағидаттарды сақтауды қамтамасыз етеді. Ұзақ мерзімді перспективада мұндай қадамдар мемлекеттің тұрақтылығын нығайтуға және басқарудың тиімділігін арттыруға бағытталған.

Ольга Қалдыбаева,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Қоғамдық пікірді зертету бөлімінің бас сарапшысы

Сообщение Конституциялық реформа бойынша референдум – уақыт талабына сай жасалған қадам появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Осы ретте, экономиканы дамытуда ерекше назар аударылатын мәселелердің бірі – экологиялық факторларды ескеру. Конституцияның жаңа жобасының 37-бабында мемлекет азаматтарды табиғатты сақтау мен табиғи байлыққа ұқыпты қарауға міндеттейді, сондай-ақ адамның өмір сүруіне және денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қорғауды мемлекет өз жауапкершілігіне айналдырады. Бұл нормалар бүкіл әлем елдері өздеріне міндет етіп қойған Орнықты даму мақсаттарын жүзеге асыруға нақты қадам болып табылады. Мемлекет табиғатты қорғауды өз мақсатына айналдырып, экономикалық дамуды орнықты әрі «жасыл» жолға көшіру үшін жоғары деңгейде нормативтік негіздер енгізген. Әлемдік тәжірибеде де осындай қадамдар кең таралған; мысалы, 2018 жылы Қытай конституциясына «Экологиялық өркениет» ұғымын бекіткен.

Экономикалық тұрғыдан мемлекет табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мен стратегиялық салаларды дамыту арқылы ұлттық байлықты қорғауды қамтамасыз етеді. Бұл өңірлердегі орнықты даму мен инвестициялық тартымдылықты арттыруға мүмкіндік береді.

Осы тұрғыда Қазақстан – маңызды стратегиялық табиғи ресурстар қоры бар ел. Ел аумағының басым бөлігі жер қойнауында мұнай мен табиғи газ қорын сақтайды. Әртүрлі бағалаулар бойынша, Қазақстанда әлемдік мұнай қорының шамамен 3%-ы, яғни 4,4 млрд тоннадан астам мұнай шоғырланған. ТМД елдері арасында республика мұнай өндіру көлемі бойынша Ресейден кейін екінші орында тұр. Табиғи газ қоры 3,8 трлн текше метр деп бағаланады, бұл Қазақстанды әлемдегі 20 ірі газ өндіруші елдің қатарына енгізеді.

Қазақстан әлемдік уран қорларының 21%-ына ие, бұл көрсеткіш бойынша ел 2-орында және уран өндіруде әлемде бірінші орынға шықты. Уран кен орындары алты облыста шоғырланған, ең ірілері – Маңғыстау және Ақмола облыстары. Сонымен қатар, Қазақстан мыс өндіру көлемі бойынша әлемдегі алғашқы 10 елдің қатарына кіреді, 6-орынды иеленіп, өндірілген мыс пен мыс қорытпаларының 90%-ын экспорттайды. Негізгі өндіріс ошақтары – Қарағанды, Шығыс Қазақстан, Абай облыстары, ал мыс қорының 70%-ы Жезқазған өңірінде орналасқан.

Жер қойнауындағы алтын қорлары еліміздің алтын өндіру көлемі бойынша әлемдегі алғашқы 10 елдің қатарына кіруіне мүмкіндік береді. Елде шамамен 300 алтын кен орны бар, ең ірілері Шығыс Қазақстан және Абай облыстарында (36%), Солтүстік Қазақстанда (21%) және Орталық Қазақстанда (11%) шоғырланған. Қазақстан көмірін де алыс-жақын шетелдерге экспорттайды. Елдегі көмір қоры 33,6 млрд тоннаға бағаланады, бұл Қазақстанға әлемдік рейтингте 8-орынды сенімді түрде иеленуге мүмкіндік береді. Негізгі кен орындары – Экібастұз, Қарағанды және Қостанай облыстары. Жалпы, Қазақстан табиғи қазбалар қоры бойынша әлемде шамамен 6-орында. Сонымен қатар, Менделеев кестесіндегі 110 химиялық элементтің 99-ын еліміздің жер қойнауынан табуға болады.

Қорыта айтқанда, стратегиялық ұлттық мүдделерді жүзеге асыруға Қазақстанда толық ресурс мүмкіндігі бар. Конституцияда жер мен оның қойнауы, су көздері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі екені көрсетілген, ал халық атынан меншік құқығын мемлекет жүзеге асырады. Ендігі кезеңде осы байлықты тиімді басқару, экономикалық негіздерді іске асыруда экологиялық факторларды, әлеуметтік жауапкершілікті, әділдік пен теңдікті сақтау – басты міндет.

Берік Қадыров,

Өңірлер бойынша жұмыс бөлімінің бас сарапшысы,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ-ың Абай облысы бойынша өкілі

Сообщение Ұлттық мүдде, стратегиялық ресурстар және орнықты даму появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Конституциялық реформа әрбір қазақстандықтың күнделікті өміріне тікелей немесе жанама түрде әсер етеді, құқықтардың, міндеттердің және қатысу мүмкіндіктерінің шеңберін анықтайды.

Әлеуметтану тұрғысынан алғанда, жаңа жоба азаматтық қатысуды нығайту және кері байланыс арналарын кеңейту үшін жаңартылған негіз қалайды деп болжауға болады. Бұл өз кезегінде саяси сауаттылық пен азаматтық белсенділіктің өсуіне ықпал ете алады.

Бұл тұрғыдан алғанда Халық кеңесі институтын консультативтік және өкілдік форум ретінде құру ерекше маңызға ие. Оның мәртебесі Конституция жобасында бекітілген, онда институтқа бірқатар нақты өкілеттіктер берілуі көзделген. Нақтырақ айтқанда, Қазақстан Халық кеңесі:

1) ішкі мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары, қоғамдық келісімді, ұлттық бірлік пен ынтымақтастықты нығайту, Қазақстан Республикасының негізгі қағидаттары мен ұлттық құндылықтарды ілгерілету бойынша ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлейді;

2) Құрылтайға заң жобаларын енгізеді;

3) республикалық референдум тағайындау туралы бастама көтереді;

4) конституциялық заңға сәйкес басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады.

Бұл өкілеттіліктер аясы институттың функционалдық мәртебесін ресми түрде кеңейтеді және оны тек кеңесші орган шегінен шығарады.

Қазақстан Халық кеңесінің құрамы Қазақстан Республикасының азаматтарынан тұрады. Ұлттық Құрылтайда жарияланғандай, оның құрамына 126 мүше кіреді: яғни этномәдени бірлестіктерден, қоғамдық ұйымдардан және аймақтардан (мәслихаттар мен қоғамдық кеңестер арқылы) 42 өкілден алынады. Бұл құрылым қоғамдық, аймақтық және этномәдени өкілдіктің тепе-теңдігін білдіреді.

Халық кеңесі мемлекет пен өңірлердің өкілдерін, кәсіби қауымдастықтар мен этномәдени бірлестіктерді біріктіре отырып, түрлі қоғамдық топтар арасындағы диалогты жүйелі негізде қалыптастыруға бағытталады. Бұл құрылым мүдделерді білдіру және әлеуметтік маңызы бар мәселелерді талқылау үшін қосымша алаң ретінде қызмет етеді.

Дегенмен, бұл тетіктің тиімділігі оның құрылуына ғана емес, сонымен қатар оның процедуралық ашықтығына, шынайы өкілдік дәрежесіне және шешімдерге практикалық әсеріне де байланысты болады. Қоғамның қатысуы да маңызды болады. Негізінен Халық кеңесінің нақты рөлін азаматтық қатысу деңгейі, берілген қатысу құралдарын пайдалануға дайындық және елде болып жатқан процестер үшін жауапкершілік айқындайтын болады.

Жанар Нақыпбаева,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Қоғамдық пікірді зерттеу бөлімінің бас сарапшысы

Сообщение Жаңа Конституция – қоғамдық келісімшарттың жаңа үлгісі появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

3-бапта мемлекеттің әлеуметтік табиғаты жүзеге асырылатын қағидаттар белгіленген: адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу, бірлікті нығайту, халықтың әл-ауқатын жақсарту және адами капиталды, білім беруді, ғылымды және инновацияны дамыту. Осылайша, әлеуметтік әділеттілік тек ресурстарды қайта бөлу ретінде ғана емес, сонымен қатар жеке тұлғаның толыққанды өмір сүруі, кәсіби әлеуеттің өсуі және білімге қолжетімділікті кеңейту үшін жағдайлар жасау ретінде де түсініледі. Мәдениетті қолдау, экологиялық жауапкершілік және қоғамдық диалогты дамыту әділеттіліктің экономикалық өлшемін құндылықтарға негізделген және институционалдық мазмұнмен толықтырады.

Сонымен қатар, әлеуметтік кепілдіктер еңбек және әлеуметтік қамсыздандыру ережелерінде көрсетілген. Мемлекет қауіпсіз еңбек жағдайларын, кемсітушіліксіз жалақы мен әлеуметтік қорғауды, сондай-ақ ең төменгі жалақы мен зейнетақыны, сондай-ақ қартайған кезде, ауру кезінде, мүгедектікте және басқа да себептер бойынша әлеуметтік қамсыздандыруды кепілдейді. Бұл ережелер әлеуметтік теңсіздікті азайтуға бағытталған әлеуметтік қорғаудың негізгі стандартын құрайды.

Сонымен қатар, ерікті сақтандыруды, қайырымдылықты және еріктілікті ынталандыру қоғам мен мемлекет арасындағы ортақ жауапкершілік қағидатын көрсетеді.

Денсаулық сақтау құқығы және тегін медициналық көмектің кепілдендірілген көлемі, сондай-ақ мемлекеттік мекемелерде міндетті және тегін орта білім беру негізгі әлеуметтік жеңілдіктерге тең бастапқы қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Осы нормалар арқылы әлеуметтік әділеттілік институционалдық сипатқа ие болады – білім беру мен денсаулық сақтауға қолжетімділік адами капитал мен тұрақты дамудың негізі ретінде қарастырылады.

Осылайша, Қазақстан Республикасы Конституциясының жаңа нұсқасындағы әлеуметтік мемлекет тұжырымдамасы негізгі әлеуметтік құқықтардың кепілдіктерін, адами капиталды дамытуды, азаматтардың басқаруға қатысуын және тәуелсіз құқықтық институттарды біріктіретін кешенді модельді білдіреді. Әлеуметтік әділеттілік мемлекеттік жауапкершілік, қоғамның қатысуы және заң үстемдігі арасындағы тепе-теңдіктің нәтижесі ретінде қарастырылады.

Руслан Асаубаев,

Өңірлермен жұмыс жөніндегі бөлмінің бас сарапшысы,

ҚСЗИ-дің Солтүстік Қазақстан облысындағы өкілі

Сообщение Қазақстан Республикасының жаңа конституциялық моделіндегі әлеуметтік мемлекет және әділеттілік появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Жаңа жобадағы әділеттіліктің практикалық көрінісі нақты құқықтық нормалармен қолдау табады:

— Ол ешкімнің жынысына, дініне, қаржылық жағдайына немесе тұрғылықты жеріне байланысты кемсітушілікке ұшырамайтынына кепілдік береді.

— Өлім жазасына толық және сөзсіз тыйым салу енгізілді.

— Ұсталғандарға алғашқы секундтан бастап өз құқықтары туралы хабардар болуды және кепілдендірілген заң көмегі көрсетілуін талап ететін «Миранда ережесі» енгізілді.

— Алғаш рет цифрлық ортада жеке деректерді қорғау және хат алмасудың құпиялылығы конституциялық түрде бекітілген.

Жалпы алғанда, әділдік – бұл адамдардың мемлекеттік мекемелерге деген сеніміне күнделікті әсер ететін практикалық сезім. Қазіргі заманғы қоғамдық талаптар, әсіресе жастар тарапынан, қарапайым пайда күтуден мүмкіндіктер таныс-тамырға емес, қабілет пен еңбекке байланысты болатын ашық «ойын ережелері» талабына ауысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, қазақ қоғамында әрқашан мүдделерді талқылау және теңгерімдеу тетіктері болған және бүгінде мұндай платформаларға деген қажеттілік тек артып келеді.

Сонымен қатар, 2025 жылдың қазан-қараша айларында Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты (ҚСЗИ) тапсырысы бойынша жүргізілген сауалнама әлеуметтік оптимизмнің жоғары деңгейін көрсетеді: қазақстандықтардың 73,1%-ы бір жыл ішінде әл-ауқатының артуын, сондай-ақ әлеуметтік тұрақтылықтың орнауын күтеді.

Жүйенің тұтастығын және үздіксіз жаңартылып отыруын қамтамасыз ету үшін басқарудың жаңа ережелері енгізілуде:

— Мемлекет басшысы тек бір жеті жылдық мерзімге сайланады, қайта сайлану құқығы болмайды.

— Құрылтай негізгі заң шығарушы органға айналады, ал Халық кеңесі (ҚХК) платформасы азаматтарға тікелей заңдар ұсынуға және референдумдар өткізуге бастамашылық жасауға мүмкіндік береді.

Жаңа Конституция әрбір қазақстандықтың қауіпсіздігі мен дауысының маңыздылығын қамтамасыз етуге арналған. Құжаттың соңғы мәтіні бүкілхалықтық референдум арқылы қабылданады және оның күшіне енуі 2026 жылдың 1 шілдесіне жоспарланған.

Гүлназ Қасымова,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Қоғамдық пікірді зерттеу бөлімінің бас сарапшысы

Сообщение Бүгінгі күнде ең өзекті, ең көп қайталанатын сөз появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Өткен аптада, Ғылымдағы әйелдер мен қыздардың халықаралық күні қарсаңында, ғылымдағы «әйелдер тақырыбы» шын мәнінде әлдеқайда ауқымды идеяның, тарихи үдерістің бір бөлігі екені туралы ойландым. Қазақстанда жоғары оқу орындарындағы студенттердің жартысынан астамын әйелдер құрайды. Алайда бұл басымдық әзірге экономика мен басқару салаларында тең өкілдікке айналып отырған жоқ. Мемлекет өзінің дамуының қай кезеңінде оған тек ерлер ғана емес, әйелдер де тең дәрежеде қажет екенін түсіне бастайды? Және неге бұл түсінік бірден қалыптаспайды?

Жаңғырту, немесе қарапайым тілмен айтқанда, жаңарту өте сирек жағдайда теңдік идеясынан басталады. Ол күш жинау және мемлекетті нығайту қажеттілігінен басталады. Экономика жеделдетіліп, тұрақтылықты қамтамасыз етуі керек. Тарихи тұрғыдан алғанда, жеделдетілген даму мақсатын қойған елдер алдымен ресурстарды жинап, шоғырландырады. Мемлекет жолдар мен зауыттар салады, өнеркәсіпті дамытады және басқаруды нығайтады. Сондықтан, жаңғыртудың алғашқы кезеңдерінде жетекші тұлға көбінесе ер адам – ​​сарбаз, құрылысшы, инженер, өнеркәсіптік және әскери салалардағы жұмысшы. Бірақ экономикалық құрылым күрделенген сайын, мемлекет қоғамның тек бір бөлігіне ғана сүйенуі жеткіліксіз болады. Академиялық әдебиетте бұл ауысу мемлекеттік феминизм деп аталады. Бұл мемлекеттің өз бастамасы және жаңғырту жобасының бөлігі болып саналатын әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту жағдайын білдіреді.

Жаңғырту әйелдерді қашан қажет етті

Әйелдердің белсенді кәсіби өмірге араласуы тарихи тұрғыдан қаншалықты маңызды болды? Бұл мемлекеттің күрделі экономикалық модельге көшуімен қалай байланысты? Мемлекеттік феминизмнің бір классикалық мысалы – Кемал Ататүрік дәуіріндегі Түркия. Мұнда түрік әйелдерінің құқықтарының кеңеюі және олардың білім алуға қол жеткізуі қазіргі заманғы зайырлы мемлекеттің нышандары ретінде түсінілді. Сонымен қатар, түрік даму моделінде әйелдер тек мемлекеттік жобаларға қатысушылар ғана емес, сонымен қатар елдің мәдени жаңаруының нышандары болды.

Бір кездері Қазақстан дамыған кеңестік жаңғырту да осыған ұқсас құрылымдалды. Әйелдерді білім беруге тарту және олардың жұмыс күшіне жаппай қатысуы, шын мәнінде, мемлекеттік жобаның бір бөлігі болды. Мұны нақты мағынада эмансипация деп атауға болмайды. Керісінше, бұл әйелдерді мемлекеттік стратегияға қосудың нәтижесі болды. Дегенмен, экономиканың негізін құрайтын ауыр өнеркәсіп, тау-кен өндіру және инфрақұрылым негізінен ерлердің басымдығымен қалды. Асыраушы моделі норма ретінде бекітілді, ер адамдар негізгі экономикалық субъектілер ретінде қабылданды, ал әйелдерге отбасын көтеруші және қамқоршы ретіндегі негізгі рөлінен басқа, жұмысшы рөлі де берілді.

Оңтүстік Корея да осыған ұқсас жолмен жүрді, бірақ өзіндік тарихы бар. 1960-1980 жылдардағы қарқынды өнеркәсіптік өрлеу негізінен ерлердің жұмыспен қамтылуына байланысты болды. Кейінірек білім экономикасы әйелдердің, әсіресе кәсіби және басқарушылық лауазымдарда көбірек қатысуын талап етті.

Скандинавия елдері одан да алға жылжыды. Дамыған бала күтімі жүйелері, икемді жұмыспен қамту нұсқалары және еңбек нарығына тең қолжетімділікті қолдау әйелдердің бәсекеге қабілеттілігінің ажырамас бөлігі болды. Бірақ бұл мәдениеттерде әйелдердің қатысуы тек жаңа мемлекеттік экономикалық стратегияны ғана емес, сонымен қатар жаңа әлеуметтік нормаға көшуді де белгіледі.

Жапония жаңғыруды Мэйдзи дәуірінен бастап бастады. XIX–XX ғасырлар тоғысында жапон әйелдері білім алып, жұмысқа кірісті. Дегенмен, қатаң гендерлік иерархия сақталды, себебі «жақсы әйел, дана ана» деген мемлекеттік идеология әйелдердің отбасын сақтауға ең алдымен жауапты екендігі туралы құндылықтарын нығайтты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Жапония өз экономикасын қалпына келтіре алды. Кейінірек, ел күрделі даму моделіне көшкен кезде, әйелдердің жобаларға көбірек қатысуы талап етілді.

Бүгінгі таңда жапон әйелдері жақсы білім алған және экономикаға белсенді қатысады, ал үкімет олардың мүмкіндіктерін кеңейтуге тырысады. Дегенмен, жалақыдағы алшақтық сақталуда, әйелдер жоғары басшылық лауазымдарда аз өкілдік етеді, ал отбасы, бала күтімі және қарттарға күтім жасау үшін негізгі жауапкершілік көбінесе оларға жүктеледі. Нәтижесінде, көптеген адамдар мансаптарын да, отбасыларын да сақтап қалу үшін күресіп, екі жақты жағдайға тап болады. Осыған байланысты елде туу деңгейінің төмендігі және кеш некеге тұру тұрақты түрде кездеседі [1].

Жалпы алғанда, барлық мысалдар әйелдердің экономикаға араласуы төменнен келетін стихиялық қозғалыс емес, керісінше үкімет саясатының нәтижесі екенін көрсетті. Барған сайын күрделене түсетін еңбек нарығы білікті қатысушыларды қажет етеді. Сонымен қатар, Жапония мысалы экономикалық ережелердің қоғамның отбасындағы және жұмыстағы рөлдерді түсінуіне қарағанда тезірек өзгеріп жатқанын көрсетеді. Экономиканың қалай өзгеріп жатқаны мен құндылықтардың өзгеру жылдамдығы арасындағы бұл алшақтық индустриалды экономикадан адамдар мен олардың дағдылары негізгі ресурс болып табылатын экономикаға ауысып жатқан елдерде әсіресе байқалады. Қазақстан қазіргі уақытта дәл осы кезеңде бастан өткеруде

Өтпелі кезеңдегі Қазақстан

1990 жылдары тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан өмір сүру және тұрақтану қиындықтарына тап болды. Негізгі міндеттер өндірістік әлеуетін сақтау, шикізат секторын дамыту және инвестицияларды тарту болды. Басты назар экономиканы сақтауға және оның тұрақтылығын қамтамасыз етуге аударылды. Елдің еңбек нарығын қайта құруға немесе гендерлік рөлдерді қайта анықтауға уақыты болмады.

Бүгінде ел өзін басқа кезеңде сезінуде. Мемлекеттік стратегиялық құжаттар адами капиталға, экономикалық әртараптандыруға және күрделірек даму моделіне көшуге көбірек көңіл бөлуде. Қазіргі заманғы даму моделі білімге, цифрлық құзыреттілікке және бастамаға негізделген. Ол икемділікті және жаһандық ортада жұмыс істей білуді талап етеді. Мұндай жағдайда қорытынды айқын: қоғамның тұтастай әлеуетін пайдаланбай тұрақты өсу мүмкін емес.

Қазақстандағы әйелдер жақсы білім алған. Олардың Қазақстан университеттеріндегі студенттер арасындағы үлесі үнемі жартысынан асады. Әйелдер мен қыздар білім беру, денсаулық сақтау, қаржы және шағын бизнес салаларында белсенді жұмыс істейді. Дегенмен, теңгерімсіздік сақталуда. Әйелдер жоғары жалақылы техникалық және басқарушылық лауазымдарда, сондай-ақ мемлекеттік лауазымдарда аз мөлшерде өкілдік етеді. Жалақы айырмашылығы сақталуда. Сонымен қатар, олар көбінесе жұмыс пен отбасылық міндеттерді теңестірудің ауыртпалығын көтереді. Бұл олардың әлеуеті ашылғанын, бірақ толық жүзеге асырылмағанын білдіреді.

Бүгінгі мемлекеттік феминизм

ХХ ғасырда әйелдердің жұмыс күшіне қатысуы әлеуметтік мәселе ретінде түсінілсе, бүгінде бұл елдің болашағы туралы мәселе. Қыздардың біліміне инвестиция салу, әйелдер кәсіпкерлігін қолдау және жұмыс пен отбасын үйлестіру үшін жағдай жасау ұзақ уақыт бойы тек теңдік мәселесі болудан қалды. Олар экономиканың болашағы туралы. Көптеген елдерде мемлекет бұл тәсілді идеологиялық тұрғыдан емес, прагматикалық есептеулерден қабылдады. Әйелдердің қатысуынсыз елдің экономикалық өсуі баяулай бастайды. Скандинавия елдері, Оңтүстік Корея, Жапония және Сингапур өз дамуының әртүрлі кезеңдерінде әйелдерді тарту арқылы білім беру және кәсіби базаны кеңейтуге назар аударды. Бұл олардың білім мен дағдылар ең маңызды ресурстарға айналған күрделі экономикаға көшуінің бір бөлігіне айналды. Қазақстан үшін бұл мәселе күнделікті күн тәртібінің бір бөлігіне айналуда.

ХХІ ғасырдың жаңғыруы тек жаңа мүмкіндіктер беріп қана қоймай, сонымен қатар жаңа қиындықтар туғызды. Цифрландыру және икемді еңбек нарығы экономиканы серпінді етті, бәсекелестік пен жұмыс орындарының тұрақсыздығын арттырды. Мұндай жағдайда әйелдердің қатысуын арттыру уақытша шара бола алмайды. Әйелдерді экономикаға тарту ғана емес, сонымен қатар сапалы жұмыс орындарын, өсу үшін нақты мүмкіндіктер және жұмыс істейтін әлеуметтік инфрақұрылымды қамтамасыз ету маңызды. Сондықтан мемлекеттік феминизм тұжырымдамасы бүгінде жаңа резонанс тудырады. Бұл «әйелдер мәселесі» туралы емес, елдің дамуының қалай құрылымдалғаны туралы.

Адамдарға арналған Адамдар туралы

Жаңғырту тек ЖІӨ өсуі мен инвестициялар туралы емес. Бұл қоғамның адами әлеуетін қалай пайдаланатыны туралы. Экономика күрделенген сайын, халықтың жартысы шетте қала алмайтыны анық. Қазақстандағы әйелдер өздерінің білім беру және кәсіби мүмкіндіктерін ұзақ уақыт бойы дәлелдеді. Бүгінгі сұрақ олардың жаңғыртуға қатыса алатындығында емес, экономикалық жүйе олардың толық әлеуеті үшін жағдай жасай ма, жоқ па, сонда. Дамуды тек технология мен инфрақұрылымға ғана шектеуге болмайды. Оның негізінде әрқашан адамдар тұрады. Ал осы тұрғыда мемлекеттік феминизм қоғамның әлеуетінің қаншалықты толық пайдаланылып жатқанына жаңаша көзқараспен қараудың жолын ұсынады.

[1] Ueno Ch. The Modern Family in Japan: Its Rise and fall. Victoria, Australia: Trans Pacific Press. 2009

Сообщение Мемлекеттік феминизм: жаңғыртуға әйелдер қашан қажет? появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Негізгі ойдан бастайық. Цензураға бұрын да тыйым салынған еді, қазір де тыйым салынып отыр. Тікелей және бұлтартпасыз. Ешкімнің ойларды, жазбаларды немесе пікірлерді алдын ала шектеуге құқығы жоқ. Бұл жаңа Конституция жобасының негізгі ұстанымы.

Ал мұнда екі түрлі ұғымды шатастырмау өте маңызды. Цензура – сөзге тыйым салу. Шектеулер – айтылғанның салдары үшін жауапкершілік. Заңда бұлар әртүрлі нәрселер, ал оларды шатастыру – норманың мағынасын бұрмалау.

Қарапайым нәрсені түсіну маңызды. Сөз бостандығы әлемнің ешбір жерінде абсолютті емес. Біз мұнда жаңалық ашып отырған жоқпыз. Бұл негіздер 1990 жылдардың басында өз еркімізбен қосылып, жаһандық қауымдастықтың бір бөлігіне айналған халықаралық құжаттарда бекітілген. Нақтырақ айтқанда, Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында.

Халықаралық стандарттар адамның өз пікірін білдіруге еркін екенін анық көрсетеді, бірақ бұл бостандық ар-намыс, бедел, қауіпсіздік, денсаулық және қоғамдық моральға қол сұғатын жерде аяқталады. Бұл «мемлекеттің сыннан қорқуы» емес, бұл біреудің бостандығы екіншісінің бостандығына қауіп төндірмеуі керектігінен. Бұл қарапайым естіледі, бірақ бұл факт.

Менің ойымша, жаңа Конституция жобасында осы шекаралар мұқият анықталған. Ол алдын ала шектеулер енгізбейді, үнсіздікке мәжбүрлемейді және БАҚ немесе азаматтар үшін жағдайды нашарлатпайды. Бұл бізге заңның әрқашан мүмкіндік қана емес, сонымен қатар жауапкершілік екенін еске салады. Бұл демократиялық мемлекеттер үшін стандартты тәсіл, «қазақстандық жолдың» ерекшелігі емес.

Сондықтан, осыған байланысты Конституция жобасында ештеңе қатаңдатылмай, керісінше, ережелерді өзіміз бұрыннан мойындаған халықаралық қағидаттарға сәйкестендіреді. Сөз бостандығы сақталады. Бірақ онымен бірге басқаларға деген құрмет те сақталады.

Борис Поломарчук,

Өңірлермен жұмыс жөніндегі бөлімнің бас сарапшысы,

 ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ-дың Павлодар облысындағы өкілі

Сообщение Сөйлеу құқығы және жауап беру міндеті: сөз бостандығының конституциялық логикасы появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.