Айгүл Забирова,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
бас ғылыми қызметкері
Бұл мақала – жасанды интеллекттің қазақстандықтардың күнделікті өмірінің бір бөлігіне біртіндеп айналып келе жатқанын талдауға арналған материалдар топтамасының қорытындысы. Алғашқы мәтінде бүгінгі таңда Қазақстан халқының шамамен жартысы күнделікті тәжірибесінде ЖИ-мен бетпе-бет келетінін, көбіне мұны аңғармай да қалатынын атап өттік. Екінші материалда жасанды интеллектке деген көзқарас талданды. Деректер адамдардың күтілімдері, үміті және технологияларға деген сенім деңгейі әрқилы екенін айқындады. Бұл мәтін сирек айтылатын, бірақ ең қатты алаңдататын мәселелерге – қорқыныштар мен қауіптерге арналды. Онда мазасыздықтың қиял-ғажайып сценарийлермен емес, нақты тәжірибемен, қауіпсіздікпен, жұмыспен және адамның дербестігі шекараларымен байланысты екені көрсетіледі. Нәтижесінде бұл топтама жасанды интеллекттің қазақстандықтар үшін әлеуметтік шындыққа айналғанын, сонымен бірге қоғам әлі де қалыптастырып, дамытуы тиіс цифрлық сенімнің пайда болып жатқанын аңғаруға мүмкіндік береді.
Ең қарапайым байқаудан бастайық. Адамдардан жасанды интеллектке қатысты қорқыныштарын сұрағанда, олар көбіне жасанды интеллекттің өзіне байланысты ешнәрсе айтпайды. Олар телефон қоңыраулары, мессенджерлердегі хабарламалар, банктен келген хаттар туралы айтады. Сондықтан қауіптердің ішінде бірінші орында машиналардың «көтерілісі» емес, кибералаяқтық тұр. Одан респонденттердің 55,3%-ы[1] қауіптенеді. Бұл – маңызды жайт, өйткені ол бірден негізгі басымдықтарды айқындайды: белгісіздік пайда болған жерде адам психикасы автоматты түрде қауіп-қатерді іздей бастайды.
Егер осы жауаптарға мұқият үңілсек, мұнда мәселе жасанды интеллекттен қорқуда емес екені анық байқалады. Әңгіме адамның жаңа шындыққа психологиялық тұрғыдан бейімделуі туралы болып отыр. Жасанды интеллектке қатысты қорқыныштар – бұл технологиядан қорқу емес. Бұл өзгерістер біз үйреніп үлгергеннен жылдамырақ жүріп жатқан ортада адамның өзін қорғансыз сезіну қаупі. Сондықтан да алаңдаушылық көбіне цифрлық орта өмірдің үйреншікті бөлігіне айналған жерде жиі пайда болады: дәл сол жерде сенім мен қорғанысқа деген сұраныс ертерек қалыптасады. Қауіпсіздік сезімінен бұрын ЖИ дамып отырған жағдайда, мазасыздық прогрестің ажырамас серігі бола береді. Ал бүгінгі басты сұрақ – жасанды интеллекттің қаншалықты ақылды екенінде емес, осы жаңа шындықта адамның өзі қаншалықты қорғалғанында.
Шын мәнінде, бұл цифрлық сенім сияқты жаңа әлеуметтік норманы қалыптастыру туралы. Бұл күнделікті өмірде пайда болады, бірақ әзірге ол ережелер мен институттарға қарағанда технологияда тезірек дамиды. Дәл осы алшақтық бүгінде адам үшін алаңдаушылық тудырады.
Респонденттердің төрттен бірінен астамы (27,5%) құпиялылықтың бұзылуы мен жеке деректердің таралуынан қауіптенетінін білдірді. Бұл екі алаңдаушылық бір-бірімен тығыз байланысты: мәселе тек қаржылық шығындарда ғана емес, сонымен қатар өз ақпараты мен жеке шекаралары үстінен бақылауды жоғалту сезімінде. Мұндай жағдайда жасанды интеллект адамның деректерін кім және қалай пайдаланып отырғанын ол әрдайым түсіне бермейтін цифрлық ортаның бір бөлігі ретінде қабылданады.
Респонденттердің тағы бір төрттен бірі (27,4%) адамның жасанды интеллектке тәуелді болып қалуынан, балалардың үй тапсырмаларын өздері орындамай қоюынан қауіптенеді. Адамдар ЖИ-ге тәуелділік туралы айтқанда, көбіне ең айқын мысал ретінде балалар мен мектеп тапсырмаларын келтіреді. Мұнда алаңдаушылықтың себебі – технологияның өзі емес, күш-жігердің дайын жауаппен алмастырылуы. Біз үй тапсырмасын орындау әрдайым тек дұрыс нәтижеге жету емес, ойлау үдерісі, талпыныс, қателік және жауапкершілік екенін білеміз. Ата-аналардың қорқынышы да осында: егер бұл үдеріс жойылса, бала өз бетінше ойлаудан қалып, міндетті машинаға жүктей бастайды. Бұл алаңдаушылық ЖИ туралы емес, балаларымыздың үйрену және дербес шешім қабылдау қабілетін жоғалтпауына қатысты.
Респонденттердің төрттен біріне жуығы автоматтандыру салдарынан жұмыс орындарының қысқаруынан қауіптенеді (22,4%). Мұндай нәтиже жасанды интеллекттің әзірге жұмыспен қамтуға тікелей әрі сөзсіз қауіп ретінде қабылданбайтынын көрсетеді. Адамдар жұмыссыз және болашақсыз қалудан емес, бейімделіп үлгермеуден қорқады. Бұл алаңдаушылықтың түбінде технологиялардан бас тарту емес, белгісіздік сезімі жатыр: адамзаттың жаңа экономикада өз орнын табу үшін жеткілікті уақыты, ресурсы мен қолдауы бола ма деген сұрақ. Өйткені бүгінгі таңда дағдылар тұрақтылық сезімі қалыптасқаннан әлдеқайда тез ескіреді.
Егер осы деректерді белгі ретінде қабылдайтын болсақ, жасанды интеллект төңірегіндегі алаңдаушылықты қоғамның әлсіздігінің емес, оның белсенді қатысуының көрінісі ретінде түсінген жөн. Адам технологияларды жоққа шығармайды, керісінше, оларды шекара, жауапкершілік және тірек сезімі бар үйреншікті дүниетанымына қалай енгізуге болатынын ұғынуға тырысады. Сондықтан да жасанды интеллект туралы әңгіме еріксіз түрде технологиялар шеңберінен шығып, сенім мәселесіне тіреледі. Цифрлық сенім өздігінен пайда болмайды, оны бір түймені басу арқылы іске қосу немесе бір ғана формалды норма арқылы бекіту мүмкін емес. Ол біртіндеп, тәжірибе, қателіктер және жаңа әдеттерді қалыптастыру арқылы орнығады. Ал біз бүгін осы қорқыныштарға қаншалықты байыппен әрі саналы қарай білсек, жасанды интеллекттің адамның өміріне бақылауын тартып алмай, керісінше оның мүмкіндіктерін кеңейтетін құралға айналу ықтималдығы соншалықты жоғары болады.
[1] Бақылаулар ҚСЗИ тапсырысы бойынша 2025 жылғы 3 қазаннан 5 қарашаға дейін жүргізілген әлеуметтанулық сауалнама деректеріне негізделген. Іріктемелік жиынтықтың көлемі 8 000 респондентті құрады. Сауалнамаға елдің 17 өңірінен және республикалық маңызы бар Астана, Алматы және Шымкент қалаларынан 18 жастан асқан респонденттер қатысты.
