Әсел Әбен,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
Экономикалық саясатты талдау бөлімінің бас сарапшысы
Циркулярлы экономика (ЦЭ) немесе айналмалы экономика –бұл материалдарды қайта пайдалану, қалдықтарды қайта өңдеу және қоршаған ортаға әсерді азайту арқылы табиғи ресурстарға тәуелділікті азайтуға бағытталған тұжырымдама.
Соңғы жылдары Қазақстан осы бағытта белсенді қадамдар жасап келеді, бұл ішкі экологиялық сын-қатерлерге де, орнықты дамудың жаһандық үрдістеріне де байланысты.
Елдің мемлекеттік саясаты тиісті нормативтік-құқықтық базаны қалыптастыруға және қалдықтарды басқарудың халықаралық стандарттарын енгізуге бағытталған.
Дегенмен, ЦЭ-ға сәтті көшу үшін жүйелі шешімді қажет ететін бірқатар кедергілер бар.
Құқықтық база бірқатар нормативтік құқықтық актілермен және мемлекеттік стратегиялармен қамтамасыз етіледі, мысалы:
- Қазақстан Республикасының экологиялық кодексі (2021).
- Қазақстан Республикасының «жасыл экономикаға» көшу тұжырымдамасы.
- 2060 жылға дейінгі көміртегі бейтараптығына қол жеткізу стратегиясы;
- Қалдықтардың жіктеуіші (2021).
- Қалдықтарды өңдеумен айналысатын кәсіпорындар үшін салықтық жеңілдіктер мен субсидияларды көздейтін бизнесті ынталандырудың мемлекеттік бағдарламалары.
Қазақстан сондай-ақ циркулярлы экономика саласындағы халықаралық ұйымдармен белсенді ынтымақтасады. Осылайша, ел қауіпті қалдықтардың трансшекаралық қозғалысын реттейтін Базель конвенциясының қатысушысы, сондай-ақ электрондық және электротехникалық жабдықтарды кәдеге жарату мен қайта өңдеудің тиімді жүйелерін құруға бағытталған электрондық қалдықтармен жұмыс істеу саласындағы ынтымақтастық туралы (2018) ТМД келісіміне қол қойды. Сонымен қатар көміртегі ізін азайтуға және тұрақты өндірістік процестерді дамытуға бағытталған бағдарламалар аясында Еуропалық Одақпен ынтымақтастық жүргізілуде.
Нормативтік-құқықтық базаның дамуына қарамастан, елде циркулярлы экономиканың енгізілуі әлі де бастапқы кезеңде. Дүниежүзілік банктің деректеріне сәйкес, Орталық Азия елдері, соның ішінде Қазақстан қалдықтарды басқару және қайталама материалдарды қайта өңдеу саласындағы көрсеткіштері төмен. Мәселен, қатты тұрмыстық қалдықтарды (ҚТҚ) қайта өңдеу үлесі Қазақстанда 11,5% және Өзбекстанда 10%-дан аз, ал ЕО-да – 50%-ға жуық. Дөңгелек экономикаға табысты көшу үшін жеке сектордың неғұрлым белсенді қатысуы және мемлекеттік реттеу тетіктерін жетілдіру талап етіледі. UNDP мәліметтері бойынша, Қазақстанға озық әлемдік тәжірибелерді бейімдеу және өңдеу көлемін ұлғайту және тұйық өндірістік циклдарды енгізу үшін заңнаманы жетілдіру қажет.
Қазақстанда циркулярлы экономиканы дамыту жолындағы негізгі сын қатерлер мыналармен байланысты:
- қалдықтарды қайта өңдеу инфрақұрылымының жеткіліксіздігі. Елде, әсіресе өңірлерде қайта өңдеу қуаты жетіспейді;
- жеке сектордың тартылу деңгейі төмен. Қалдықтарды қайта өңдеу тиімді бизнес болып табылатын ЕО елдерінен айырмашылығы, Қазақстанда циркулярлы экономика қағидаттарын енгізетін кәсіпорындар үшін тиімді экономикалық ынталандырулар жоқ;
- заңнамадағы олқылықтар. Экологиялық кодексте қалдықтарды қайта өңдеуге қатысты ережелер болғанымен, циркулярлы экономиканың кешенді дамуын реттейтін арнайы ережелер жоқ.
- шектеулі хабардарлық және білім беру бағдарламаларының жетіспеушілігі.
Циркулярлы экономиканы енгізуді жеделдету мақсатында мынадай шаралар қабылданады:
- Тауардың өмірлік циклін бағалау стандарттарын әзірлеумен айналысатын KazWaste қауымдастығы жанынан айналмалы экономика саласындағы стандарттау жөніндегі техникалық комитет құру.
- Университеттерде және мемлекеттік біліктілікті арттыру курстарында білім беру бағдарламаларын кеңейту.
- Екінші материалдарды пайдаланатын кәсіпорындарға субсидиялар мен салықтық жеңілдіктер арқылы бизнесті экономикалық ынталандыру.
Осылайша,Қазақстанның мемлекеттік саясатының басым бағыттарының бірі бола отырып, циркулярлы экономика орнықты даму мақсаттарына қол жеткізуге және қоршаған ортаны сақтауға бағытталған. Қазіргі проблемаларға қарамастан, елде халықаралық тәжірибеге сүйене отырып және оны ұлттық жағдайларға бейімдей отырып, циркулярлы экономикаға көшу үшін белсенді қадамдар жасалуда.
