Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Қазақстан халқына Жолдауында аграрлық саясаттың басты міндетін айқындады. Ол – ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеуге басымдық беру. Сала тұрақты өсім көрсетіп отыр: агроөнеркәсіптік кешен өнімінің көлемі 15 трлн теңгеге жетіп, өсім шамамен 6%-ды құрады. Ендігі кезекте негізгі назар ел ішінде қанша қосылған құн қалыптасып, сақталатынына аударылмақ. Мемлекет басшысының тапсырмалары да осы міндетті іске асыруға бағытталған.

Бірінші бағыт – қаржыландыру. Жеңілдетілген қаржы ресурстарының көлемі 1 трлн теңгеден 1,5 трлн теңгеге дейін ұлғайды. Алайда қаражаттың бір бөлігі ағымдағы қажеттіліктерге жұмсалуда, ал саланы дамыту ұзақ мерзімді инвестицияларды қажет етеді. Үкіметке фермерлерді осындай ресурстармен қамтамасыз ететін тетіктерді енгізу, сондай-ақ «Бәйтерек» холдингі әзірлеген құны 500 млрд теңгеден асатын тамақ өнеркәсібіндегі перспективалы жобаларды қаржыландыруды созбалаңға салмай, уақтылы жүзеге асыру тапсырылды.

Бұл басымдықтың практикалық маңызын астықты өңдеу мысалынан айқын көруге болады: жиналған астық көлемінің шамамен 2%-ы ғана терең өңдеуге жіберіледі. Ал ірімшік, сүзбе және шұжық өнімдері сияқты тауарлар өз шикізатымыз бола тұра, әлі де ішінара импортталады. Осыған байланысты Президент табысты тәжірибелерді атап өтті. Атап айтқанда, Қызылорда облысындағы жүгері мен сояны өңдеу жобалары, Түркістан облысындағы мақта-тоқыма кластері, Ақмола облысындағы тауарлы-сүт фермалары мен ет кластері. Мемлекет басшысы осындай жобаларды кеңінен таратуға жағдай жасауды және инвесторларға уақтылы қолдау көрсетуді тапсырды.

Екінші бағыт – өнімділік пен ресурстық базаны дамыту. Президент отандық тракторлар мен комбайндар өндірісін ұлғайту, жасанды интеллектіні жедел енгізу және өнімділікті 2–2,5 есе арттыруға мүмкіндік беретін суармалы егіншілікті кеңейту қажеттігін атап өтті. Өндіріс көлемінің өсуі су ресурстарына тәуелді болғандықтан, Үкімет пен әкімдіктерге суды тұтынуды бақылауды күшейту және Ұлттық су ресурстарының ақпараттық жүйесін қысқа мерзімде толық іске қосу тапсырылды. Бұл шаралар ірі холдингтерден бастап шағын фермерлік шаруашылықтарға дейінгі барлық агроөнеркәсіп субъектілерінің агрологистика орталықтарына қол жеткізу мүмкіндігімен толықтырылуға тиіс.

Президенттің басты талабы – еңбек өнімділігін арттыратын терең өңдеу жобаларына басымдық беру. Сондай-ақ инвестициялардың тиімділігі қолданыстағы өндіріс орындарының санымен және олардың экономикаға қосқан нақты үлесімен бағалануы керектігін атап өтті. Осылайша, мемлекеттік қолдау отандық шикізат пайдаланылатын, өндірістік қуаттар толық жүктелетін және импортты алмастырып, сыртқы нарықтарға шығуға қабілетті дайын өнім шығарылатын бағыттарға көрсетілуі тиіс. Мемлекет басшысы айқындаған басымдықтар жаңа қосылған құн тізбектерін қалыптастыруға көшуді көрсетеді. Бұл – егістік пен фермадан бастап өңдеу және логистика арқылы ішкі нарық пен экспортқа дейінгі біртұтас өндірістік тізбекті дамыту.

Сообщение Қазақстанның жаңа аграрлық бағдары: өндіріс көлемінен қосылған құнға көшу появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Экономикалық саясатты талдау бөлімінің басшысы

Әлем жасанды интеллект (ЖИ) дәуіріне қадам басты. Бұл кезең адами капиталға қойылатын талаптарды өзгертіп, оның елдердің бәсекеге қабілеттілігі үшін маңызын арттыруда. Дүниежүзілік экономикалық форумның болжамына сәйкес, 2030 жылға қарай негізгі кәсіби дағдылардың шамамен 39%-ы өзгереді. Халықаралық еңбек ұйымының бағалауынша, әлемдегі әрбір төртінші қызметкер генеративті ЖИ ықпалына белгілі бір дәрежеде ұшырайтын кәсіпте жұмыс істейді.

Қазақстанда Digital Qazaqstan стратегиясын іске асыру аясында цифрлық экономиканың елеулі технологиялық негізі қалыптасты. Атап айтқанда, екі суперкомпьютер іске қосылды, ал 2026 жылдың соңына дейін үшіншісін пайдалануға беру жоспарланып отыр. Каспий теңізінің түбімен талшықты-оптикалық магистраль тарту жұмыстары аяқталды, деректерді өңдеу орталықтары салынуда. Сонымен қатар цифрлық технологиялар қазақстандықтардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналып келеді. Тек 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында қазақстандықтар 92,1 трлн теңге сомасына 7,1 млрд қолма-қол ақшасыз операция жасаған.

2026 жылғы Жолдауында Мемлекет басшысы халықтың экономикалық мүмкіндіктерін кеңейтумен байланысты цифрлық трансформацияның жаңа кезеңін айқындады. Президент Қазақстан технологиялық дамудың артықшылықтарын пайдалануға азаматтардың неғұрлым кеңінен қатысуын қамтамасыз ете отырып, дәл «халықтық цифрлық экономиканы» құруы тиіс екенін атап өтті. Осы тұрғыда өзара байланысты екі бағытты бөліп көрсетуге болады.

Бір жағынан, цифрлық технологияларды пайдалану арқылы халықтың табыс табу мүмкіндіктерін кеңейту көзделеді. Жолдауда Мемлекет басшысы интернет тек тұтыну мен ойын-сауық кеңістігі ғана емес, жасампаз қызмет пен еңбек ету ортасына, ал смартфондар тиімді жұмыс құралына айналуы тиіс екенін атап өтті. Осы мақсатта 2026 жылдың соңына дейін цифрлық жұмыспен қамтудың жеңілдетілген құқықтық режимін қалыптастыру тапсырылды. Кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау шараларын жекеменшік цифрлық платформалардың — маркетплейстердің, банктердің, логистикалық компаниялар мен басқа да сервистердің мүмкіндіктерімен біріктіру қарастырылған. Сондай-ақ ауылдық өндірушілерге өз өнімдерін цифрлық платформалар арқылы өткізуге мүмкіндік беретін пилоттық жобаларды іске қосу жоспарланып отыр.

Демек, цифрлық технологиялар нарықтарға шығу кедергілерін азайтып, қосымша табыс көздерін қалыптастыруға және жұмыспен қамту мен кәсіпкерлік мүмкіндіктерін кеңейтуге қабілетті.

Екінші жағынан, өмір сүру сапасын жақсарту мен адами капиталды дамытудың қажетті негізі ретінде әлеуметтік инфрақұрылымды дамыту маңызды. Қазақстан автомобиль жолдарының сапасы, коммуналдық желілердің жай-күйі және өңірлерде әлеуметтік қызметтердің біркелкі қолжетімді болмауы сияқты созылмалы инфрақұрылымдық проблемаларға тап болып отыр. Жолдауда Мемлекет басшысы инфрақұрылымды жаңғыртудың ауқымды бағдарламасын жариялады. Оны іске асыруға 2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан шамамен 6,5 трлн теңге бағыттау көзделген. Ең алдымен, перзентханалар, ауруханалар, жедел жәрдем станциялары және балаларды оңалту орталықтарын қоса алғанда, денсаулық сақтау саласының 70-ке жуық нысанын салу жоспарланған. Сондай-ақ білім беру, спорт және мәдениет салаларындағы 50-ге жуық мекеменің құрылысын бастау, елді мекендердің ауызсу мен газға қолжетімділігін кеңейту көзделіп отыр. Осы тұрғыдан алғанда, сапалы білімнің, медициналық көмектің, оңалтудың және негізгі коммуналдық қызметтердің қолжетімділігі адамның тұрғылықты жеріне қарамастан дамуына мүмкіндік береді.

Осылайша, Қазақстан құрылған инфрақұрылымның экономикалық және әлеуметтік қайтарымын арттыру шешуші мәнге ие болатын даму кезеңіне жетті. Цифрлық технологиялар халықтың қалың тобы үшін экономикалық құндылық көзіне айналуға, ал инфрақұрылымдық мәселелерді шешу адами әлеуетті дамыту мен іске асыруға жағдай жасауы тиіс.

Сообщение Халықтық цифрлық экономика: адами капитал үшін мүмкіндіктер появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Жаһандық экономика және тұрақты даму бөлімінің басшысы

28 қазанда Қазақстан халқына Жолдауында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев медициналық-санитариялық алғашқы көмекті (МСАК) нығайту жөніндегі міндеттерді айқындады. Атап айтқанда, жалпы практика дәрігерлерінің өкілеттіктерін кеңейту, МСАК-ты қаржыландыру көлемін кезең-кезеңімен ұлғайту және учаскелік қызмет мамандарының еңбекақысын арттыру мәселелеріне назар аударылды. 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап үздіксіз еңбек өтіліне байланысты еңбекақыны 40%-ға дейін арттыру тапсырылды. Бұл шара 77 мыңнан астам медицина қызметкерінің табысын ұлғайтуға мүмкіндік береді.

Менің ойымша, бұл шешімдерді кешенді түрде қарастыру қажет. Медициналық көмектің қолжетімділігі емханалар мен медициналық пункттердің санына ғана емес, пациенттерді тұрақты бақылаумен қамтамасыз ете алатын мамандардың болуына да байланысты. Бұл әсіресе жүйелі тексеруден өтуді, емдеу тәсілдерін уақтылы түзетуді және медициналық көмектің сабақтастығын қажет ететін созылмалы аурулары бар адамдар үшін маңызды.

Соңғы бес жылда Қазақстанда мыңнан астам жаңа медициналық мекеме ашылды. 2025 жылдың қорытындысы бойынша дәрігер кадрларының тапшылығы 2023 жылмен салыстырғанда 20,4%-ға, ал ауылдық жерлерде 28,3%-ға қысқарды. Алайда жалпы практика дәрігерлері, терапевтер мен педиатрлар әлі де сұранысқа ие мамандар қатарында қалып отыр. Бұл инфрақұрылымды дамытумен қатар, медицина қызметкерлерін жұмыс орындарында тұрақтандыруға бағытталған шараларды да жүзеге асыру қажеттігін көрсетеді.

Алғашқы медициналық-санитариялық көмек буыны үшін учаскелік медициналық команданың тұрақтылығы ерекше маңызды. Пациенттерді ұзақ уақыт бойы бақылап жүрген дәрігер олардың ауру тарихын, емдеу ерекшеліктері мен қауіп факторларын жақсы біледі. Мамандардың жиі ауысуы медициналық бақылаудың жүйелілігін бұзып, халықтың сенімін төмендетуі мүмкін. Сондықтан үздіксіз еңбек өтілін ескере отырып, еңбекақыны арттыруды әлеуметтік қолдау шарасы ретінде ғана емес, сонымен қатар кадрларды сақтап қалудың тиімді құралы ретінде де қарастырған жөн.

Жалпы практика дәрігерлерінің өкілеттіктерін кеңейту де тиісті жағдай жасауды талап етеді. Қосымша функцияларды беру кәсіби даярлықпен, жауапкершілік аясын нақты бөлумен және шамадан тыс әкімшілік жүктемені азайтумен қатар жүруі тиіс. Дәрігердің диагностика жүргізуге, аурулардың алдын алуға және пациенттермен тікелей жұмыс істеуге жеткілікті уақыты болуы маңызды.

Осы тұрғыда «Медицина қызметкерлерінің кәсіби мәртебесі және олардың қызметіне берілетін кепілдіктер туралы» заң жобасын әзірлеу ерекше мәнге ие. Оны талқылау мамандардың құқықтық және әлеуметтік қорғалуын күшейтуге, мамандықтың беделін арттыруға және тұрақты еңбек жағдайларын қалыптастыруға бағытталған.

Меніңше, жүргізіліп жатқан өзгерістердің тиімділігін айқындайтын басты көрсеткіш халық үшін медициналық көмектің қолжетімділігі болуы тиіс. Нәтижелерді жаңа медициналық нысандардың саны мен кадр тапшылығының қысқаруы бойынша ғана емес, сондай-ақ дәрігер қабылдауын күту мерзімі, медициналық тексерулердің уақтылы жүргізілуі және пациенттерді бақылау сапасы арқылы да бағалау маңызды.

Алғашқы медициналық-санитариялық көмекті дамыту мен медицина қызметкерлерінің кәсіби мәртебесін нығайту ортақ міндетті шешуге бағытталған. Лайықты еңбекақы, нақты айқындалған өкілеттіктер және тұрақты еңбек жағдайлары білікті мамандарды сақтап қалуға, сол арқылы халықты уақтылы әрі сапалы медициналық көмекпен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Сондықтан медицина қызметкерлерін қолдау денсаулық сақтау жүйесінің алғашқы буынын дамытудың негізгі шарттарының бірі болып қала беруі тиіс.

Сообщение МСАК-ты дамыту: қолжетімді медициналық көмек медицина қызметкерін қолдаудан басталады появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

бас ғылыми қызметкері

Қазақстан дамуының қазіргі кезеңі бірқатар стратегиялық міндетті бір мезгілде шешу қажеттілігімен сипатталады. Олардың қатарында экономиканың цифрлық трансформациясын жеделдету, мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру, салық жүйесін жетілдіру және орнықты инвестициялық ахуал қалыптастыру бар.

Экономикалық дамудың негізгі шарттарының бірі – жасанды интеллект пен цифрлық технологияларды мемлекеттік басқару мен кәсіпкерлік қызметке жүйелі түрде енгізу. Заманауи ақпараттық жүйелерді пайдалану деректерді өңдеуді автоматтандыруға, экономикалық теңгерімсіздіктерді анықтауға, мемлекеттік қызметтердің сапасын арттыруға және бизнес пен мемлекет арасындағы өзара іс-қимыл шығындарын азайтуға мүмкіндік береді. Бұл салықтық әкімшілендіру саласында ерекше маңызға ие, өйткені цифрлық құралдар салықтық тәуекелдерді дәлірек анықтауға және кірістерді жасыру мүмкіндігін шектеуге қабілетті. Ауқымды деректер жиынтығын талдау әдеттен тыс операцияларды анықтауға, әртүрлі дереккөздерден алынған мәліметтерді салыстыруға және салық төлеуден жалтарудың ықтимал белгілерін айқындауға мүмкіндік береді. Бұл адал кәсіпкерлерге түсетін салық жүктемесін механикалық түрде арттырмай-ақ, бюджет кірістерінің жиналу деңгейін жоғарылатуға алғышарт жасайды.

Алайда бұл жерде маңызды құқықтық мәселе туындайды. Салықтық тәуекелдерді алгоритмдік бағалау уәкілетті лауазымды тұлғаның шешімін автоматты түрде алмастырмауға тиіс. Кәсіпкер өзіне қойылған талаптардың негіздерін білуге, түсініктеме беруге және мемлекеттік органның шешіміне шағымдануға мүмкіндік алуы қажет. Басқаша айтқанда, цифрлық мемлекет технологиялық тұрғыдан дамыған ғана емес, құқықтық мемлекет те болуы тиіс. Жасанды интеллектінің тиімділігін азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын сақтау, дербес деректерді қорғау және әкімшілік рәсімдердің ашықтығын қамтамасыз ету тұрғысынан да бағалау қажет.

Азаматтық заңнаманы жетілдіру міндеті де маңызды. Азаматтық кодекс мүліктік қатынастардың, шарттық тәртіптің, меншік құқығын қорғаудың және кәсіпкерлік бастаманың құқықтық негізін қалыптастырады. Сондықтан азаматтық-құқықтық реттеуді жаңарту қайшылықтарды жоюға, сот практикасының болжамдылығын арттыруға және құқықтық институттарды цифрлық экономикаға бейімдеуге бағытталуы тиіс.

Электрондық мәмілелердің, платформалық жұмыспен қамтудың, цифрлық активтердің және шарттарды автоматтандырылған түрде орындаудың дамуы нақты құқықтық тетіктерді талап етеді. Сонымен бірге заңнаманы жаңғырту ережелерді үнемі өзгерту дегенді білдірмеуі керек. Инвестор үшін нормативтік актілердің заманауилығы ғана емес, олардың тұрақтылығы, өзара үйлесімділігі және біркелкі қолданылуы да маңызды.

Шағын және орта бизнеске қатысты саясат жеке қарастыруды қажет етеді. ШОБ жұмыспен қамтиды, бәсекелестікті қолдайды және экономиканы әртараптандыруға ықпал етеді. Негізсіз әкімшілік қысымды азайту, рұқсат беру рәсімдерін жетілдіру және кәсіпкерлердің мемлекеттік сатып алуға қатысу мүмкіндіктерін кеңейту іскерлік белсенділікті арттыра алады. Өз кезегінде бизнесті тексеруге шектеулер енгізу мәселесін талқылау адамдардың өмірі мен денсаулығына төнетін қатерлерге, экологиялық қауіпсіздікке және заңмен қорғалатын өзге де мүдделерге байланысты ерекшеліктерді нақты айқындаумен қатар жүруі тиіс.

Кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау нарықтың жекелеген қатысушыларына артықшылықтар беру жүйесіне айналмауы аса маңызды. Мемлекеттік сатып алуға және қолдау шараларына қол жеткізу ашық өлшемшарттарға, адал бәсекелестікке және бюджет қаражатының пайдаланылуын бақылауға негізделуі тиіс. Тек осындай жағдайда ғана әкімшілік кедергілерді азайту бизнестің жекелеген топтары арасында артықшылықтарды қайта бөлуге емес, бәсекеге қабілетті экономиканың дамуына ықпал етеді.

Инвестициялық ахуал жоғарыда аталған барлық факторға тікелей байланысты. Инвестор салық мөлшерлемелері мен инфрақұрылымның қолжетімділігін ғана емес, заңнаманың болжамдылығын, дауларды шешудің тәуелсіздігін, мемлекеттік басқару сапасын және мүліктік құқықтардың қорғалу деңгейін де бағалайды. Сондықтан капитал тарту экономикалық ынталандыру шараларын, құқықтық кепілдіктерді және тиімді жауапкершілік институттарын біріктіретін кешенді тәсілді талап етеді.

Сообщение Цифрландыру, жасанды интеллект және Қазақстанның экономикалық-құқықтық саясатын жетілдіру появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Экономикалық саясатты талдау бөлімінің бас сарапшысы

Қазақстан халқына Жолдауында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев шағын және орта кәсіпкерлікті дамытудың жаңа тәсілдерін айқындады. Шағын және орта бизнестің (ШОБ) ЖІӨ-дегі үлесі шамамен 40%-ға жетті, ал негізгі капиталға салынатын инвестициялардағы үлесі 70%-ға жуықтады. Сектордың осындай ауқымын ескергенде, іскерлік белсенділікті одан әрі кеңейтуге жағдай жасау ерекше маңызға ие.

Негізгі бастамалардың бірі ұзақ мерзімді қаржыландыру мен технологиялық жаңғыртуды көздейтін орта бизнесті дамытудың арнайы жоспарын әзірлеу жөніндегі тапсырма болды. Орта кәсіпорындардың өндірісті кеңейтуге, жаңа технологияларды игеруге және ірі компаниялармен орнықты байланыстар орнатуға әлеуеті бар. ЭЫДҰ-ның 2026 жылғы шолуына сәйкес, 2025 жылы Қазақстандағы ШОБ-тың кредиттік портфелі 18,6%-ға, ал жаңадан берілген кредиттер көлемі 7,9%-ға ұлғайды. Сонымен қатар лизингтік қаржыландыру көлемі 14%-ға өсті. Ұзақ мерзімді қаржы құралдарын одан әрі дамыту өндірістік қуаттарды жаңартуға және инвестициялық жобаларды іске асыруға ықпал етуі мүмкін.

ШОБ-тың мемлекеттік және квазимемлекеттік сатып алуларға қолжетімділігін кеңейту маңызды бағыттардың бірі болып отыр. Президент сатып алулардың бір бөлігін кәсіпкерлерге резервтеу және жеткізушілерге қойылатын талаптарды жеңілдету мүмкіндігін қарастыруды ұсынды. Қаржы министрлігінің деректері бойынша, 2025 жылы мемлекеттік сатып алулар көлемі 8,1 трлн теңгеге жетті, ал бірыңғай цифрлық платформада шамамен 120 мың белсенді жеткізуші тіркелді. ШОБ-тың осы сегментке қатысуын кеңейту отандық кәсіпорындардың өнімдеріне сұранысты арттырып, өндірісті жоспарлауға, инвестиция тартуға және өнім шығару көлемін ұлғайтуға қосымша жағдай жасай алады.

Жолдауда бақылау-қадағалау жүйесін жетілдіру бастамасына да ерекше назар аударылды. Президент атап өткендей, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында жеке кәсіпкерлер тарапынан жіберілген құқықбұзушылықтар саны 34%-ға азайғанымен, айыппұлдар сомасы шамамен 11%-ға өсті, ал жоспардан тыс тексерулер саны ондаған есе артты. «Алайда іскерлік белсенділікті талдау көрсеткендей, бизнеске тек кедергі келтірмеудің өзі жеткілікті», – деп атап өтті Мемлекет басшысы. Осыған байланысты бұған дейінгі мораторий тәжірибесін ескере отырып, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап микро және шағын бизнесті тексеруге үш жылдық мораторий енгізудің орындылығын талқылау ұсынылды. Бақылау рәсімдерін жетілдіру әкімшілік жүктемені азайтып, кәсіпкерлік қызмет жағдайларының болжамдылығын арттыруға ықпал етуі мүмкін.

Аталған шараларды іске асыру кәсіпкерлік секторды әртараптандыру үшін де маңызды. Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, 2026 жылғы 1 қазанда Қазақстанда 2,14 млн шағын және орта кәсіпкерлік субъектісі тіркелген. Олардың 36,2%-ы автомобильдер мен мотоциклдерді жөндеуді қоса алғанда, көтерме және бөлшек сауда саласына тиесілі. Өндірістік бағыттағы орта бизнесті дамыту, оның ірі кәсіпорындармен кооперациясын күшейту және сатып алуларға қолжетімділігін кеңейту кәсіпкерліктің өндірістік және технологиялық бағыттарын нығайтуға ықпал етуі мүмкін.

Осылайша, Жолдауда белгіленген бастамалар ШОБ-ты одан әрі дамытудың өзара байланысты тетіктерін қалыптастырады. Ұзақ мерзімді қаржыландыру кәсіпорындарды жаңғыртуға алғышарттар жасайды, мемлекеттік сатып алуларға қолжетімділік өнім өткізу мүмкіндіктерін кеңейтеді, ал реттеу жүйесін жетілдіру болжамды іскерлік ортаның қалыптасуына ықпал етеді. Бұл шараларды іс жүзінде жүзеге асыру инвестициялық белсенділікке, еңбек өнімділігінің өсуіне және Қазақстан экономикасын әртараптандыруға қосымша серпін беруі мүмкін.

Сообщение Қазақстандағы шағын және орта бизнес: кәсіпкерлікті дамытудың жаңа тетіктері появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Жаһандық экономика мен тұрақты даму бөлімінің аға сарапшысы

Қазақстан инфрақұрылымын ауқымды жаңғырту туралы шешімге сараптамалық талдау

2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан Қазақстан инфрақұрылымына шамамен 6,5 триллион теңге бағыттау туралы шешімді болашақ экономикалық өсімге салынатын ірі инвестиция ретінде қарастырған жөн. Оның мәні – өңірлер мен бизнестің дамуын жылдар бойы тежеп келген шектеулерді жою. Негізгі мәселе – жұмсалған қаражат экономиканың өнімділігін қаншалықты арттырып, халықтың өмір сүру сапасын қаншалықты жақсартатынында. Бағдарламаның экономикалық тұрғыдан негізділігі дәл осыған байланысты.

Тозған инженерлік желілер, энергетикалық қуаттардың тапшылығы және көлік байланысының әлсіздігі экономикаға тұрақты түрде қосымша шығын әкеледі. Кәсіпорындар тауар бағасына жабдықтаудағы үзілістерге, логистика мен жөндеуге кететін шығындарды қосады, ал инвесторлар жаңа өндіріс ашатын өңірді сақтықпен таңдайды. Сондықтан дұрыс таңдалған инфрақұрылымдық жоба тікелей коммерциялық пайда әкелмесе де, компаниялардың шығынын азайту, жаңа жұмыс орындарын құру және салық базасын кеңейту арқылы нәтиже бере алады. Нысан жүйелі шектеулерді неғұрлым көп жойса, оның қоғамдық құндылығы соғұрлым жоғары болады.

Бағдарламаның экономикалық әсері екі кезеңде көрінеді. Алдағы жылдары құрылыс металлға, цементке, жабдыққа, көлік қызметтеріне және жұмыс күшіне сұранысты қолдайды. Бұл кәсіпорындарға тапсырыс беріліп, қосымша жұмыспен қамтуға мүмкіндік туғызады. Нысандар пайдалануға берілгеннен кейін негізгі нәтиже су мен жылу шығынын азайту, энергиямен жабдықтау сенімділігін арттыру, тасымалды жеделдету және әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігін кеңейту есебінен қалыптасады. Алайда ЖІӨ-ге ықпалды қаржыландыру сомасынан автоматты түрде есептеуге болмайды: сатып алудың бір бөлігі импортқа тиесілі болуы мүмкін, ал материалдар мен мамандар тапшылығы бағаның өсуіне әкелуі ықтимал. Қазақстандық жеткізушілердің үлесі, сатып алудағы бәсекелестік және мердігерлік нарықтың дайындығы маңызды.

Сондықтан нысандарды іріктеу айрықша маңызды. Мәселен, апат жиі болатын су құбырын жаңғырту жыл сайын пайдалану кезіндегі шығындарды азайта алады, ал өнеркәсіп торабына апаратын сенімді жол жеке инвестиция тартуы мүмкін. Әрбір құрылыс бойынша өлшенетін нәтижені алдын ала белгілеу қажет: қанша тұрғын сапалы қызмет алады, апат саны, тасымал уақыты немесе бизнестің шығыны қаншалықты қысқарады. Болашақтағы күтіп-ұстау шығындарын да ескеру маңызды. Жаңа аурухана дәрігерлер мен жабдық болғанда, мектеп педагогтермен қамтамасыз етілгенде, ал коммуналдық желілер кәсіби түрде пайдаланылғанда ғана нәтиже береді.

Жолдауда денсаулық сақтау саласының шамамен 70 нысанын және білім беру, спорт пен мәдениет салаларының 50 нысанын салу, сондай-ақ газдандыру мен сумен жабдықтауды дамыту жоспарлары көрсетілген. Азаматтар алғашқы нәтижелерді 2026–2027 жылдардың өзінде жұмыстардың басталуы, жұмыспен қамту және жергілікті компанияларға берілетін тапсырыстар арқылы көре алады. Елеулі өзгерістер нысандар 2027–2029 жылдары пайдалануға берілгенде байқалады деп күтіледі. Бағдарламаның орындалуын тек қаражаттың игерілу пайызы бойынша емес, нысандар ашылғаннан кейінгі қызметтердің қолжетімділігі мен сапасы бойынша бағалау керек.

Ұлттық қор ресурстарын пайдалану аса қатаң қаржылық тәртіпті талап етеді. Құрылысқа жұмсалған әрбір теңге мемлекеттің өзге міндеттеріне және сыртқы күйзелістер кезіндегі қаржылық қорғанысқа қолжетімді қаражат көлемін азайтады. Демек, бағдарлама жобаларды сапалы іріктеу, шынайы бюджеттер жасау және қордың тұрақтандырушы рөлін сақтау шарттары орындалғанда ғана орынды болады. Қоғамдық қажеттілігі дәлелденген және ұзақ мерзімді экономикалық қайтарымы бар нысандарға басымдық берілуі тиіс. Сараптаманың әлсіздігі мен сметалардың негізсіз қымбаттатылуы бюджет қаражатын ғана емес, болашақ даму мүмкіндіктерін де жоғалтуға әкеледі.

Бақылаудың практикалық тетігі барлық жобаның сметасы, мердігерлері, жұмыс кезеңдері мен қорытынды көрсеткіштері көрсетілген ашық тізілімді, тәуелсіз техникалық сараптаманы және сатып алуды тексеруді қамтуы тиіс. Қазынашылықтың цифрлық сүйемелдеуі төлемдердің қадағалануын жақсарта алады, алайда оның өзі салынған нысанның сапасын растамайды. Құн мен мерзімдердің өзгерістері және олардың себептері бөлек жариялануы қажет. Орындаушылардың дербес жауапкершілігі мен нысан тапсырылғаннан кейін нәтижені тәуелсіз бағалау тиімсіз шығындар тәуекелін төмендетеді.

Табыстың макроэкономикалық шарты да бар: материалдарға, жабдыққа және жұмыс күшіне сұраныстың күрт артуы инфляцияны күшейтпеуі үшін шығындарды кезең-кезеңімен бөлу қажет. Құрылыс кестесін отандық компаниялардың өндірістік мүмкіндіктерімен және ақша-кредит саясатымен үйлестіру баға тұрақтылығын сақтауға көмектеседі. Реформаның түпкілікті бағасы инфрақұрылымдық шығындардың азаюына, жеке инвестициялардың келуіне, коммуналдық жүйелердің сенімділігіне және адамдар өміріндегі нақты жақсартуларға негізделуі тиіс. Осы жағдайда 6,5 триллион теңге ұзақ мерзімді өсімнің көзіне айналып, қабылданған шешімнің әсері бағдарлама іске асырылатын мерзімнен әлдеқайда ұзақ уақыт бойы сезіледі.

Сообщение Ұлттық қордан 6,5 триллион теңге: Қазақстанның халық экономикасына ауқымды инвестиция появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Жаһандық экономика және тұрақты

 даму бөлімінің аға сарапшысы

28 қазанда Қазақстан халқына арнаған «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Жолдауында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ірі байлық иелеріне жоғары салық мөлшерлемесін енгізу мәселесін талқылауды ұсынды. Бұл ретте заңды жолмен алынған активтерді шектеу туралы сөз болып отырмағанын атап өтті. Мәселені зерделеп, ұсыныстар әзірлеу Үкімет пен Құрылтайға жүктелді. Мемлекет басшысы әділ салық салудың басты шарты ретінде ашықтықты атады. Оған жаппай цифрландыру және салық жинауды арттыру, көлеңкелі экономиканы қысқарту әрі сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін төмендету үшін жасанды интеллектіні пайдалану арқылы қол жеткізуге болады.

Менің ойымша, Жолдаудағы осы екі тұжырымды біртұтас шешім ретінде қарастыру қажет. Мөлшерлеменің көлемі саяси таңдауға байланысты, ал оның әділдігі мемлекеттің кірістер мен мүлік туралы мәліметтерді қаншалықты толық қамти алатынына тәуелді. Ірі байлық әдетте бір ғана шотта сақталмайды. Ол жылжымайтын мүлік пен бизнестегі үлестерден құралады, активтердің бір бөлігі шетелде орналасады, ал олар жөніндегі мәліметтер әртүрлі ведомстволар мен мемлекеттерде жинақталады. Бұл деректер біріктірілмейінше, жоғары мөлшерлеме кірістері онсыз да ашық азаматтарға салмақ түсіруі мүмкін. Деректерді салыстыру жаңа норманы дәл сол арналған адамдарға қолдануға мүмкіндік береді. Сондықтан Жолдауда цифрландыру мөлшерлеме мәселесімен қатар қарастырылған.

Бұл бағыт бүгін ғана айқындалған жоқ. 2025 жылғы 8 қыркүйектегі Жолдауында Мемлекет басшысы Мемлекеттік кірістер комитетін мемлекеттік органдар арасындағы цифрландырудың көшбасшысына айналдыру және жасанды интеллектіні «салық төлеушілердің мүддесі үшін» қолдану міндетін қойды. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап жаңа Салық кодексі қолданысқа енгізілді. Қазіргі Жолдау осы бағытты жалғастырып, оны әділдік, яғни әр азаматтың ел дамуына шамасына сай үлес қосуы тұрғысынан қарастырады.

Әділдік салықты толық төлеп жүргендерге де қатысты. Егер бір компания ашық жұмыс істеп, ал бәсекелесі табысын жасырса, екіншісі төленбеген салық есебінен бағасын төмен ұстай алады. Соның салдарынан адал компания клиенттерінен немесе пайдасынан айырылады. Дүниежүзілік банктің 2024 жылғы кәсіпорындар сауалнамасына сәйкес, қазақстандық компаниялардың 39,7%-ы тіркеусіз немесе көлеңкеде жұмыс істейтін бәсекелестермен бетпе-бет келеді. Көптеген елдегі осындай сауалнама деректеріне сүйенген зерттеулер көлеңкелі бәсекелестік ресми жұмыс істейтін компаниялардың еңбек өнімділігін 20–24%-ға төмендететінін көрсетеді.

Соңғы бес жылда қазақстандық бизнес көлеңкелі бәсекелестерді басты проблемасы ретінде әлдеқайда сирек атай бастады. 2019 жылы аталған сауалнамаға қатысқан компаниялардың 16,4%-ы осылай жауап берсе, 2024 жылы бұл көрсеткіш 6,9% болды. Бұл өзгеріс мемлекеттік дерекқорларды бірыңғай салық жүйелеріне біріктіру кезеңімен тұспа-тұс келді.

Деректерді біріктірудің тиімділігі мынада: мемлекет кіріс туралы ақпаратты басқа дереккөзден біліп отырса, оны жасыру қиын. Мұны Дания салық қызметінің белгілі тәжірибесі айқын көрсетеді. Жұмыс беруші немесе банк салық органына хабарлайтын кірістердің небәрі 0,3%-ы жасырылған, ал азаматтың өзі декларациялайтын кірістер бойынша бұл үлес 37%-ға жеткен. Салық тәртібін тексерулер саны емес, мемлекеттің қолындағы мәліметтер жақсартады.

Ірі байлыққа қатысты бұл заңдылық ерекше айқын байқалады, өйткені мұндай активтердің едәуір бөлігі шетелде сақталады. Экономистер офшорлық банктердің клиенттерінің жария болып кеткен тізімдерін Скандинавия елдерінің салық деректерімен салыстырғанда, ең бай отбасылардың 0,01%-ы төлеуге тиіс салықтарының шамамен төрттен бірін төлемейтіні анықталды. Ал әдеттегі іріктемелі тексерулер мұны іс жүзінде байқамайды. Қазақстан бұл мәселені өзге елдермен шоттар туралы мәліметтерді автоматты түрде алмасу арқылы шешіп келеді. Көпжақты ақпарат алмасу келісіміне 2018 жылы қол қойылды, алғашқы деректер 2021 жылы келіп түсті, ал 2024 жылға қарай серіктес елдер мен аумақтар саны 89-ға жетті.

Салық қызметінің негізгі тірегіне Smart Data Finance жүйесі айналды. Қаржы вице-министрі Әсет Тұрысовтың айтуынша, жүйе 80 дереккөзден алынған ақпаратты біріктіреді және азаматтардан бастап заңды тұлғаларға дейінгі барлық салық төлеушінің цифрлық дерекнамасын қамтиды.

Осы деректер негізінде салықтар автоматты түрде есептеледі, ал камералдық бақылау нәтижесінде 322 млрд теңге салық есептелген.

Азаматтар үшін мұндай жүйе қолмен атқарылатын жұмысты азайтады. Қаржы министрлігі декларацияларды алдын ала толтыру тәжірибесін кеңейтуді жоспарлап отыр. Хабарламада азамат салық сомасының қандай мәліметтер негізінде қалыптасқанын көре алады. Осы тетік айқын сәйкессіздіктерді де анықтайды. Вице-министр екі-үш жыл ішінде расталған кірісі болмаған адамның жылжымайтын мүлік пен бірнеше автокөлік сатып алуын мысалға келтірді: жүйе мұндай алшақтықты бірден байқайды. Ірі байлыққа қатысты болашақ мөлшерлемені қолдануда мүлік пен кірістерді салыстыру нақты жұмыс құралына айналады.

Кәсіпкерлер үшін басты өзгеріс тексерулерге қатысты. Үкіметтің 6 қазандағы отырысында қаржы министрі Мәди Такиев жасанды интеллект тексеруге дейінгі кезеңде қолданылып жатқанын және оның көмегімен қосымша 672 тәуекел анықталғанын хабарлады. Олардың бір бөлігі eGov Business пен Кәсіпкердің бірыңғай жеке кабинетінде көрсетіледі. Осылайша компания мемлекет тарапынан туындаған сұрақты алдын ала көріп, тексеруге дейін қатесін түзете алады. Қаржы министрлігі 2029 жылға қарай адал салық төлеушілерді тексеру санын екі есе қысқартуды көздейді.

Қаржы министрлігінің сирек, бірақ дәлірек тексеру жүргізу тәсілін зерттеулер де растайды. Италия салық қызметінің деректерін талдаған экономистер нәтижесі ең төмен тексерулердің 10%-ын машиналық оқыту алгоритмі таңдаған тексерулермен алмастырса, анықталған салықтан жалтару көлемі 38%-ға дейін өсетінін көрсетті. Адал компанияға инспектор сирек келеді, ал тексерулер шынымен салықтан жалтаратындарға бағытталады.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) мәліметінше, жасанды интеллектіні қолданатын салық қызметтерінің үлесі 2016 жылғы 9%-дан 2023 жылы 69%-ға өсті. Үндістанда 2024 жылғы қарашада салық қызметі халықаралық ақпарат алмасу деректеріне сүйеніп, азаматтарға декларацияланбаған болуы мүмкін шетелдік активтер жөнінде хабарламалар жіберді. Ешқандай тексерусіз, ерікті түрде 24 678 адам декларацияларын нақтылап, шамамен 292 млрд рупий көлеміндегі активтерін жария етті.

Қазақстандағы көлеңкелі экономиканың қысқаруы ресми статистикадан да көрінеді. Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, есепке алынбайтын экономиканың үлесі 2021 жылғы ЖІӨ-нің 19,75%-ынан 2025 жылы 15,69%-ына дейін төмендеді. Үкіметтің кешенді жоспары бұл көрсеткішті 2028 жылға қарай 13,8%-ға дейін азайтуды көздейді. Меніңше, мұндай төмендеудің әрбір пайыздық тармағы адал бизнеске салық төлемейтін бәсекелестер иеленіп келген нарықтың бір бөлігін қайтарады. Осы тұрғыдан алғанда, ірі байлық иелерінің жоғары үлесі мен цифрлық ашықтық бір мақсатқа – халықтың салық жүйесіне деген сенімін нығайтуға қызмет етеді.

Мен нәтижеге қол жеткізудің басты шарты деректерге деген сенім деп есептеймін. Егер азамат жеке кабинетінде алгоритм пайдаланатын мәліметтерді толық көріп, жүйенің қорытындысы салық есептеуге негіз болғанға дейін оған дау айта алса, жоғары мөлшерлеме әділ деп қабылданады. Мөлшерлеменің нақты параметрлерін Үкімет пен Құрылтай әлі айқындауы тиіс, ал оны дәл қолданудың негізі Қазақстанда қазірдің өзінде қалыптасып келеді.

Сообщение 2026 жылғы жолдау: цифрландыру — салық әділдігінің негізі появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Экономикалық саясатты талдау бөлімінің бас сарапшысы

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өз сөзінде су ресурстарын пайдалану тиімділігін арттыру, заманауи агротехнологияларды енгізу және инвестициялар тарту жөніндегі міндеттерді айқындады. Мемлекет басшысы су шығынын азайтуға және ауызсуды өнеркәсіптік әрі техникалық мақсаттарда пайдалануға жол бермеуге ерекше назар аударды. «Судың нақты құны ескерілуі тиіс», – деп атап өтті Президент.

Бұл тұжырымның экономикалық маңызы зор. Су – ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және қалалық инфрақұрылым үшін стратегиялық ресурс. Сонымен қатар суды пайдалану тиімділігі қолжетімді су көлемімен ғана емес, басқару сапасымен, қолданылатын технологиялармен және су үнемдеуге ынталандыратын экономикалық тетіктермен де айқындалады.

Аталған міндеттер елдегі жалпы су тұтыну көлемінің шамамен 60%-ы тиесілі агроөнеркәсіптік кешен үшін ерекше маңызды. Осыған байланысты ауыл шаруашылығын одан әрі дамыту заманауи суару жүйелерін енгізумен, агротехнологияларды жетілдірумен және су тұтынуды ұтымды жоспарлаумен қатар жүруі қажет. Заманауи суару жүйелері судың шығынын орта есеппен 20-30%-ға азайтуға мүмкіндік береді. 2026 жылғы қыркүйектегі жағдай бойынша мұндай жүйелер қолданылатын алқаптардың көлемі 702,3 мың гектарға жетіп, 2023 жылмен салыстырғанда үш есеге жуық ұлғайды. Бұл аграрлық сектордың біртіндеп өндірістің неғұрлым технологиялық әдістеріне көшіп жатқанын көрсетеді.

Су саласын одан әрі дамытудың маңызды шарты – инвестиция тарту. ҚР Су ресурстары және ирригация министрлігінің деректеріне сәйкес, 2026 жылдың тоғыз айында су саласының негізгі капиталына салынған инвестициялар көлемі 192,6 млрд теңгені құрады. Сонымен қатар 2026–2028 жылдары су үнемдеу технологияларына инвестициялық субсидия беруге 214,6 млрд теңге қарастырылған. Бұл алдыңғы үш жылдық кезеңдегі көлемнен төрт есеге жуық көп. Мемлекеттік қолдау шаруаларға заманауи суару жүйелерін сатып алу және орнату шығындарының 80%-ына дейінгі бөлігін өтеуге мүмкіндік береді.

Инвестициялардың артуы отандық өндіріс пен технологиялық нарықты дамытуға қосымша мүмкіндіктер ашады. Соңғы екі жылда Қазақстанда заманауи ирригациялық жабдықтар шығаратын кәсіпорындар саны төрттен жетіге дейін өсті. Олардың жиынтық өндірістік қуаты жылына 3 390 жаңбырлатып суару машинасын құрайды. Осылайша, су үнемдеу технологияларын дамыту отандық жабдықтарға, инженерлік шешімдерге және білікті мамандарға деген сұранысты қалыптастырып, бизнес пен өнеркәсіп үшін қосымша мүмкіндіктер туғызады.

Президенттің ауызсуды мақсатсыз пайдалануға, атап айтқанда, автокөлік жуу орындарында қолдануға жол бермеу жөніндегі тапсырмасы да ерекше назар аударуды қажет етеді. Ауызсуды дайындау суды тазартуға, сапасын бақылауға және тасымалдауға шығын жұмсауды талап етеді. Сондықтан тиісті талаптар мүмкіндік беретін өнеркәсіптік және техникалық процестерде айналымды және суды қайта пайдалану жүйелерін дамыту орынды. Қазақстанда 2030 жылға қарай өнеркәсіпте суды қайта пайдалану үлесін 13%-дан 28%-ға дейін арттыру көзделген. Бұл бағыт суды тазарту мен қайта пайдаланудың заманауи технологияларына инвестиция тарту үшін де жаңа мүмкіндіктер қалыптастырады.

Сонымен бірге судың нақты құны қағидаты тарифтік тетіктерді жетілдіруді ғана емес, ресурстарды басқару тиімділігін арттыруды да көздейді. Суды тұтынуды дәл есепке алу, желілердегі шығынды азайту, цифрлық шешімдерді енгізу және су үнемдеуді экономикалық тұрғыдан ынталандыру халық үшін ауызсудың қолжетімділігін сақтай отырып, оны ұтымды пайдалануға жағдай жасайды.

Сообщение Суды тиімді пайдалану және технологияларға инвестиция салу – экономиканың тұрақты дамуының факторлары появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

Әсел Әбен,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ

Экономикалық саясатты талдау бөлімінің бас сарапшысы

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бүгінгі Жолдауында саяси жаңғырудың маңызын және экономиканы жаңғыртудың нақты міндеттерін шешуге көшу қажеттігін атап өтті. 2026 жылғы 1 шілдеде күшіне енген жаңа Конституция басқару жүйесін одан әрі өзгертуге құқықтық негіз қалыптастырды. Мемлекет басшысы атап өткендей, оның қабылдануы саяси жүйені жаңғыртуға және жаңа билік институттарын құруға серпін берді. Экономикалық тұрғыдан алғанда, бұл өзгерістердің мәні мемлекеттің дамуға кедергі келтіретін тосқауылдарды жедел жою, сапалы шешімдер қабылдау және оларды жүйелі түрде нақты нәтижеге жеткізу қабілетінен көрінеді.

Қазіргі уақытта Қазақстан бұл кезеңге экономикалық әлеуеті арта түскен жағдайда қадам басып отыр. Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) соңғы бағалауы бойынша, 2026 жылы елдің номиналды жалпы ішкі өнімі 397,92 млрд доллар деңгейінде болжанып отыр. Бұл көрсеткіш Қазақстанды әлем экономикалары арасында 47-орынға шығарады. ХВҚ-ның қазан айындағы болжамына сәйкес, Қазақстанның нақты ЖІӨ өсімі 4,4%-ды, ал әлемдік экономиканың өсімі 3,1%-ды құрайды. Демек, Қазақстанның күтілетін өсім қарқыны әлемдік орташа деңгейден шамамен 1,4 есе жоғары. Алайда экономика ауқымының ұлғаюы басқару сапасына қойылатын талаптарды да күшейтеді.

Мемлекет басшысы өз сөзінде экономика дамуы үшін стратегиялық маңызы бар бағыттарды атап өтті. Олардың қатарында инфрақұрылым, энергиямен қамтамасыз ету, көлік байланыстары, инвестициялар және цифрландыру бар. Дәл осы салаларда жаңартылған институттар үйлестірілген жоспарлау, болжамды әрі тұрақты қағидалар, орындалу үшін жауапкершілік және мемлекеттік ресурстарды тиімді пайдалану арқылы экономикалық өсімнің сапасын арттыруға тиіс. Олардың маңызына тоқталайық.

Бірінші бағыт – ауқымды инфрақұрылымдық бағдарлама. 2029 жылдың соңына дейін сұранысқа ие әлеуметтік, көлік және инженерлік нысандарды салуға Ұлттық қордан шамамен 6,5 трлн теңге бағыттау көзделген. Жолдаудағы инфрақұрылымға басымдық беру ұзақ мерзімді мәнге ие: ол жеке инвестициялар мен кәсіпкерліктің дамуына, жұмыс орындарының ашылуына және сапалы экономикалық өсімге мүмкіндік береді. Бастаманың ауқымы өңірлерде жиналған мәселелерді кешенді түрде шешуге жағдай жасайды.

Екінші бағыт – экономикалық өсімді энергиямен қамтамасыз ету. Президент 2029 жылға қарай тұрақты энергия профицитіне қол жеткізу және 2035 жылға дейінгі бірыңғай ұзақ мерзімді энергетикалық теңгерімді өзектендіру міндетін қойды. Энергиямен жабдықтаудың сенімділігі өнеркәсіптің бәсекеге қабілеттілігіне, өңдеу саласының дамуына және цифрлық инфрақұрылымды орналастыру мүмкіндігіне тікелей әсер етеді. Сапалы энергетикалық теңгерім өнеркәсіптік, өңірлік және инвестициялық саясатты іске асырудың іргелі негізі болып саналады.

Үшінші бағыт – көлік-транзит жүйесін нығайту. Мемлекет басшысының автомобиль жолдары мен көлік бағыттарын сапалы салуға басымдық беруі осы инфрақұрылымның бүкіл экономика үшін маңызын көрсетеді. Сенімді көлік қатынасы тасымалдау шығындарын азайтады, өндірушілердің тұтынушыларға қолжетімділігін кеңейтеді және өңірлік кәсіпорындардың жеткізу тізбектеріне қосылуын жеңілдетеді.

Төртінші бағыт – инвестиция тартуды бірыңғай үйлестіру. Президент белгілеген бұл жұмысты орталықтандырылған басқаруды жетілдіру міндеті мемлекеттік органдардың келісілген іс-қимылына деген қажеттілікке жауап береді. Инвестор елге келген кезде бірқатар бюрократиялық рәсімнен өтеді. Бір кезеңдегі кідіріс бүкіл жобаның мерзімі мен құнына әсер етуі мүмкін. Сондықтан бірыңғай жүйе, ең алдымен, жауапкершілікті бөлудің тетігі ретінде маңызға ие. Соның нәтижесінде келісімнен бастап нақты жұмыс істейтін кәсіпорынға дейінгі жол анағұрлым болжамды болады.

Бесінші бағыт – экономиканы цифрландыру. Оның экономикалық өсім сапасына қосатын үлесі рәсімдерге жұмсалатын уақытты қысқартудан, жоспарлау дәлдігін арттырудан және ресурстарды неғұрлым тиімді пайдаланудан көрінеді. Мемлекет үшін бұл барлық салада мемлекеттік басқару сапасын жақсартуды, ашықтықты, қолжетімділікті, құқықтарды қорғауды және есептілікті қамтамасыз етуді білдіреді.

Сонымен қатар технологиялық жаңару білікті кадрларды қажет етеді. Энергетикалық жобалар, заманауи логистика және цифрлық өндірістер инженерлерге, техникалық мамандарға және басқарушы кадрларға сұранысты арттырады. Сондықтан адами капиталды дамыту аталған басымдықтардың барлығын өзара байланыстырады. Елдің қалыптастырылып жатқан инфрақұрылым мен тартылған технологияларды қаншалықты толық пайдалана алатыны адами капиталдың даму деңгейіне байланысты.

Осылайша, Президент айқындаған бағыт экономика көлемін ұлғайтудан оның тиімділігін арттыруға көшуге негіз қалайды. Инфрақұрылымды жаңғырту, энергетикалық тұрақтылық, инвестицияларды үйлестіру және цифрландыру бір-бірінің нәтижесін күшейте алады. Аталған міндеттерді дәйекті іске асыру Қазақстанның экономикалық әлеуетін нақты нәтижеге айналдырып, бәсекеге қабілетті дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Сообщение Саяси дамудың жаңа кезеңіндегі Қазақстанның экономикалық бағыты появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.

экономика ғылымдарының докторы, профессор,

ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ ғалым хатшысы

Қазақстан Президентінің Жолдауы – мемлекеттің экономикалық дамудағы рөлін қайта пайымдауға негіз

Қазіргі жағдайда ұлттық экономиканың орнықтылығы табиғи ресурстардың көлемімен немесе мемлекеттік инвестициялардың ауқымымен ғана емес, елдің қолда бар мүмкіндіктерді қаншалықты тиімді пайдалана алатынымен айқындалады. Қазақстан үшін бұл мәселенің маңызы ерекше. Жинақталған экономикалық әлеует, қалыптасқан инфрақұрылым және институционалдық реформалар одан әрі дамуға негіз қалады. Ендігі жерде осы мүмкіндіктерді экономика мен қоғам үшін нақты нәтижелерге айналдыру міндеті барған сайын өзекті бола түсуде.

Біздің ойымызша, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев айқындап отырған стратегиялық күн тәртібін дәл осы тұрғыдан қарастырған жөн. Бұл экономикалық өсудің сапасын, мемлекеттік институттардың тиімділігін және қабылданатын шешімдер үшін жауапкершілікті арттыру қажеттігін білдіреді.

Қазақстан ұзақ жылдар бойы экономиканы әртараптандыру, кәсіпкерлікті дамыту және инвестиция тарту саясатын дәйекті түрде жүргізіп келеді. Алайда әлемдік тәжірибе стратегиялар мен мемлекеттік бағдарламалардың болуы өздігінен экономикалық табысқа кепілдік бермейтінін көрсетеді. Институттардың қаншалықты үйлесімді жұмыс істейтіні, бизнес үшін ережелердің түсініктілігі және мемлекеттік шаралардың инвестицияларға ұзақ мерзімді ынталандыру жасай алуы әлдеқайда маңызды.

Осы тұрғыда инвестициялық саясаттың маңызы ерекше артады. Бүгінде капитал үшін бәсеке күшейіп келеді, ал инвесторлар салықтық артықшылықтарды немесе ресурстардың қолжетімділігін ғана бағаламайды. Реттеудің болжамдылығы, меншік құқықтарының қорғалуы, инфрақұрылым сапасы және мемлекеттік шешімдердің жедел қабылдануы да маңызды. Сондықтан инвестициялық саясатты жетілдіруді, ең алдымен, институционалдық даму мәселесі ретінде қарастырған жөн.

Бұл ретте тартылған капиталдың көлемін ғана емес, оның экономика құрылымына әсерін де ескеру маңызды. Инвестициялар өңдеу өнеркәсібін дамытуға, технологиялық жаңаруға, еңбек өнімділігін арттыруға және білікті жұмыс орындарын құруға ықпал етуі тиіс. Дәл осындай қайтарым олардың ұлттық дамуға нақты үлес қосқанын көрсетеді.

Кәсіпкерліктің рөлі де айрықша маңызды. Шағын және орта бизнес бәсекелестік ортаны қалыптастырады, жұмыспен қамтуды қолдайды және өңірлердің экономикалық белсенділігін қамтамасыз етеді. Алайда оның дамуы мемлекеттік қолдау бағдарламаларының санына емес, бизнесті жүргізу ережелерінің тұрақтылығына көбірек байланысты. Шамадан тыс әкімшілік рәсімдер, талаптардың жиі өзгеруі және реттеудегі белгісіздік қаржылық қолдау құралдары болған күннің өзінде кәсіпкерлік бастаманы әлсіретуі мүмкін.

Осы тұрғыдан алғанда, іскерлік ортаны одан әрі жетілдіру түсінікті әрі дәйекті ережелерге, мемлекет пен кәсіпкерлер арасындағы сенімге, әділ бәсекелестікке және экономикалық мүмкіндіктерге тең қолжетімділікке негізделуі тиіс.

Мемлекеттік шығыстардың тиімділігі мәселесі де ерекше назар аударуға тұрарлық. Экономика мен әлеуметтік саланың қажеттіліктері артып отырған жағдайда бюджет ресурстарын қаржыландыру құралы ретінде ғана емес, нақты қоғамдық нәтижелерге қол жеткізу тетігі ретінде де қарастыру қажет. Шығыстардың өсуі өздігінен мемлекеттік қызметтердің сапасы немесе халықтың әл-ауқаты артқанын білдірмейді.

Мұнда Good Governance – тиімді басқару қағидаттары, атап айтқанда ашықтық, есептілік, заң үстемдігі, мүдделі тараптардың қатысуы және нәтижеге бағдарлану ерекше өзектілікке ие болады. Оларды іс жүзінде қолдану мемлекеттік шешімдерді өткізілген іс-шаралардың немесе игерілген қаражаттың санымен емес, жағдайды қаншалықты өзгерткенімен бағалауды көздейді.

Қазақстан үшін бұл міндет өңірлік деңгейде ерекше маңызды. Аумақтардың экономикалық мүмкіндіктері едәуір ерекшеленеді, ал мемлекеттік саясаттың бірыңғай тәсілдері олардың өзіндік ерекшеліктерін әрдайым ескере бермейді. Өңірлердің инвестициялық әлеуеті, инфрақұрылымдық жағдайлары, жұмыспен қамту құрылымы және қаржылық мүмкіндіктері бірдей емес.

Сондықтан жергілікті басқару органдарының дербестігін арттыруды, өңірлердің кіріс базасын нығайтуды және бюджетаралық қатынастар тетіктерін дамытуды жалпы экономикалық жаңғыртудың құрамдас бөліктері ретінде қарастырған жөн. Түптеп келгенде, өңірлік саясаттың тиімділігі адамның тұрғылықты жері оның білім алуға, медициналық қызметтерге, лайықты жұмысқа және кәсіпкерлік мүмкіндіктерге қол жеткізуіне қаншалықты әсер ететінімен өлшенуі тиіс.

Технологиялық даму да бәсекеге қабілеттіліктің маңызды факторына айналуда. Цифрландыру, жасанды интеллект және деректерді басқарудың заманауи әдістері өнімділікті және мемлекеттік қызметтердің сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Алайда технологиялар институционалдық проблемаларды өздігінен жоя алмайды. Егер функциялардың қайталануы, артық келісу рәсімдері және процестерді тиімсіз ұйымдастыру сақталса, цифрлық шешімдер бар кемшіліктерді электрондық ортаға ғана көшіруі мүмкін.

Сондықтан цифрлық трансформация басқару рәсімдерін қайта қараумен, мемлекеттік қызметшілердің құзыреттерін дамытумен және деректерге негізделген шешім қабылдау мәдениетін нығайтумен қатар жүруі тиіс.

Осы бағыттардың барлығын бір түбегейлі мәселе біріктіреді: экономикалық өсуден даму сапасына көшуді қалай қамтамасыз етуге болады?

Азаматтар үшін экономикалық өзгерістер сатып алу қабілетіне, тұрғын үйдің қолжетімділігіне, білім беру мен денсаулық сақтау сапасына, инфрақұрылымның жай-күйіне және жұмыспен қамту перспективаларына әсер еткен кезде ғана нақты мәнге ие болады. Сайып келгенде, мемлекеттік саясаттың нәтижелілігіне қоғамның бағасын дәл осы көрсеткіштер қалыптастырады.

Қазақстанның одан әрі дамуға елеулі мүмкіндіктері бар. Қолайлы географиялық орналасуы, табиғи ресурстары, транзиттік әлеуеті, артып келе жатқан адами капиталы және жүргізіліп жатқан институционалдық өзгерістер маңызды бәсекелестік артықшылықтар қалыптастырады. Сонымен бірге жаһандық белгісіздік жағдайында бұл артықшылықтарды неғұрлым тиімді басқару қажет.

Қазақстан дамуының келесі кезеңі, ең алдымен, институттардың сапасын, экономика өнімділігін және мемлекеттік саясаттың нәтижелілігін арттырумен байланысты болуы тиіс. Өршіл мақсаттарды айқындап қана қоймай, шешімдердің үйлесімділігін және нәтижелер үшін жауапкершілікті қамтамасыз ете отырып, оларға қол жеткізудің пәрменді тетіктерін қалыптастыру маңызды.

Түптеп келгенде, қуатты мемлекет оның экономикаға араласу ауқымымен емес, экономиканың орнықты дамуына жағдай жасау, әділ ережелерді қолдау және азаматтардың өзін-өзі жүзеге асыруына мүмкіндік беру қабілетімен айқындалады.

Қазақстанды одан әрі жаңғыртудың басты бағдарларының бірі де осында: экономикалық өсу өмір сүру сапасын арттырудың негізіне, ал мемлекеттік институттардың тиімділігі осы мақсатқа қол жеткізудің аса маңызды шартына айналуы тиіс.

Сообщение Экономикалық өсуден даму сапасына қарай: Қазақстан үшін жаңа бағдарлар появились сначала на ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ЖАНЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАННЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР ИНСТИТУТЫ.