Айғаным Исенова,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
Экономикалық саясатты талдау бөлімінің бас сарапшысы
Қазақстан халқына Жолдауында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев шағын және орта кәсіпкерлікті дамытудың жаңа тәсілдерін айқындады. Шағын және орта бизнестің (ШОБ) ЖІӨ-дегі үлесі шамамен 40%-ға жетті, ал негізгі капиталға салынатын инвестициялардағы үлесі 70%-ға жуықтады. Сектордың осындай ауқымын ескергенде, іскерлік белсенділікті одан әрі кеңейтуге жағдай жасау ерекше маңызға ие.
Негізгі бастамалардың бірі ұзақ мерзімді қаржыландыру мен технологиялық жаңғыртуды көздейтін орта бизнесті дамытудың арнайы жоспарын әзірлеу жөніндегі тапсырма болды. Орта кәсіпорындардың өндірісті кеңейтуге, жаңа технологияларды игеруге және ірі компаниялармен орнықты байланыстар орнатуға әлеуеті бар. ЭЫДҰ-ның 2026 жылғы шолуына сәйкес, 2025 жылы Қазақстандағы ШОБ-тың кредиттік портфелі 18,6%-ға, ал жаңадан берілген кредиттер көлемі 7,9%-ға ұлғайды. Сонымен қатар лизингтік қаржыландыру көлемі 14%-ға өсті. Ұзақ мерзімді қаржы құралдарын одан әрі дамыту өндірістік қуаттарды жаңартуға және инвестициялық жобаларды іске асыруға ықпал етуі мүмкін.
ШОБ-тың мемлекеттік және квазимемлекеттік сатып алуларға қолжетімділігін кеңейту маңызды бағыттардың бірі болып отыр. Президент сатып алулардың бір бөлігін кәсіпкерлерге резервтеу және жеткізушілерге қойылатын талаптарды жеңілдету мүмкіндігін қарастыруды ұсынды. Қаржы министрлігінің деректері бойынша, 2025 жылы мемлекеттік сатып алулар көлемі 8,1 трлн теңгеге жетті, ал бірыңғай цифрлық платформада шамамен 120 мың белсенді жеткізуші тіркелді. ШОБ-тың осы сегментке қатысуын кеңейту отандық кәсіпорындардың өнімдеріне сұранысты арттырып, өндірісті жоспарлауға, инвестиция тартуға және өнім шығару көлемін ұлғайтуға қосымша жағдай жасай алады.
Жолдауда бақылау-қадағалау жүйесін жетілдіру бастамасына да ерекше назар аударылды. Президент атап өткендей, 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында жеке кәсіпкерлер тарапынан жіберілген құқықбұзушылықтар саны 34%-ға азайғанымен, айыппұлдар сомасы шамамен 11%-ға өсті, ал жоспардан тыс тексерулер саны ондаған есе артты. «Алайда іскерлік белсенділікті талдау көрсеткендей, бизнеске тек кедергі келтірмеудің өзі жеткілікті», – деп атап өтті Мемлекет басшысы. Осыған байланысты бұған дейінгі мораторий тәжірибесін ескере отырып, 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап микро және шағын бизнесті тексеруге үш жылдық мораторий енгізудің орындылығын талқылау ұсынылды. Бақылау рәсімдерін жетілдіру әкімшілік жүктемені азайтып, кәсіпкерлік қызмет жағдайларының болжамдылығын арттыруға ықпал етуі мүмкін.
Аталған шараларды іске асыру кәсіпкерлік секторды әртараптандыру үшін де маңызды. Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, 2026 жылғы 1 қазанда Қазақстанда 2,14 млн шағын және орта кәсіпкерлік субъектісі тіркелген. Олардың 36,2%-ы автомобильдер мен мотоциклдерді жөндеуді қоса алғанда, көтерме және бөлшек сауда саласына тиесілі. Өндірістік бағыттағы орта бизнесті дамыту, оның ірі кәсіпорындармен кооперациясын күшейту және сатып алуларға қолжетімділігін кеңейту кәсіпкерліктің өндірістік және технологиялық бағыттарын нығайтуға ықпал етуі мүмкін.
Осылайша, Жолдауда белгіленген бастамалар ШОБ-ты одан әрі дамытудың өзара байланысты тетіктерін қалыптастырады. Ұзақ мерзімді қаржыландыру кәсіпорындарды жаңғыртуға алғышарттар жасайды, мемлекеттік сатып алуларға қолжетімділік өнім өткізу мүмкіндіктерін кеңейтеді, ал реттеу жүйесін жетілдіру болжамды іскерлік ортаның қалыптасуына ықпал етеді. Бұл шараларды іс жүзінде жүзеге асыру инвестициялық белсенділікке, еңбек өнімділігінің өсуіне және Қазақстан экономикасын әртараптандыруға қосымша серпін беруі мүмкін.
