Марат Жұмағұлов,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
бас ғылыми қызметкері
Қазақстан дамуының қазіргі кезеңі бірқатар стратегиялық міндетті бір мезгілде шешу қажеттілігімен сипатталады. Олардың қатарында экономиканың цифрлық трансформациясын жеделдету, мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру, салық жүйесін жетілдіру және орнықты инвестициялық ахуал қалыптастыру бар.
Экономикалық дамудың негізгі шарттарының бірі – жасанды интеллект пен цифрлық технологияларды мемлекеттік басқару мен кәсіпкерлік қызметке жүйелі түрде енгізу. Заманауи ақпараттық жүйелерді пайдалану деректерді өңдеуді автоматтандыруға, экономикалық теңгерімсіздіктерді анықтауға, мемлекеттік қызметтердің сапасын арттыруға және бизнес пен мемлекет арасындағы өзара іс-қимыл шығындарын азайтуға мүмкіндік береді. Бұл салықтық әкімшілендіру саласында ерекше маңызға ие, өйткені цифрлық құралдар салықтық тәуекелдерді дәлірек анықтауға және кірістерді жасыру мүмкіндігін шектеуге қабілетті. Ауқымды деректер жиынтығын талдау әдеттен тыс операцияларды анықтауға, әртүрлі дереккөздерден алынған мәліметтерді салыстыруға және салық төлеуден жалтарудың ықтимал белгілерін айқындауға мүмкіндік береді. Бұл адал кәсіпкерлерге түсетін салық жүктемесін механикалық түрде арттырмай-ақ, бюджет кірістерінің жиналу деңгейін жоғарылатуға алғышарт жасайды.
Алайда бұл жерде маңызды құқықтық мәселе туындайды. Салықтық тәуекелдерді алгоритмдік бағалау уәкілетті лауазымды тұлғаның шешімін автоматты түрде алмастырмауға тиіс. Кәсіпкер өзіне қойылған талаптардың негіздерін білуге, түсініктеме беруге және мемлекеттік органның шешіміне шағымдануға мүмкіндік алуы қажет. Басқаша айтқанда, цифрлық мемлекет технологиялық тұрғыдан дамыған ғана емес, құқықтық мемлекет те болуы тиіс. Жасанды интеллектінің тиімділігін азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын сақтау, дербес деректерді қорғау және әкімшілік рәсімдердің ашықтығын қамтамасыз ету тұрғысынан да бағалау қажет.
Азаматтық заңнаманы жетілдіру міндеті де маңызды. Азаматтық кодекс мүліктік қатынастардың, шарттық тәртіптің, меншік құқығын қорғаудың және кәсіпкерлік бастаманың құқықтық негізін қалыптастырады. Сондықтан азаматтық-құқықтық реттеуді жаңарту қайшылықтарды жоюға, сот практикасының болжамдылығын арттыруға және құқықтық институттарды цифрлық экономикаға бейімдеуге бағытталуы тиіс.
Электрондық мәмілелердің, платформалық жұмыспен қамтудың, цифрлық активтердің және шарттарды автоматтандырылған түрде орындаудың дамуы нақты құқықтық тетіктерді талап етеді. Сонымен бірге заңнаманы жаңғырту ережелерді үнемі өзгерту дегенді білдірмеуі керек. Инвестор үшін нормативтік актілердің заманауилығы ғана емес, олардың тұрақтылығы, өзара үйлесімділігі және біркелкі қолданылуы да маңызды.
Шағын және орта бизнеске қатысты саясат жеке қарастыруды қажет етеді. ШОБ жұмыспен қамтиды, бәсекелестікті қолдайды және экономиканы әртараптандыруға ықпал етеді. Негізсіз әкімшілік қысымды азайту, рұқсат беру рәсімдерін жетілдіру және кәсіпкерлердің мемлекеттік сатып алуға қатысу мүмкіндіктерін кеңейту іскерлік белсенділікті арттыра алады. Өз кезегінде бизнесті тексеруге шектеулер енгізу мәселесін талқылау адамдардың өмірі мен денсаулығына төнетін қатерлерге, экологиялық қауіпсіздікке және заңмен қорғалатын өзге де мүдделерге байланысты ерекшеліктерді нақты айқындаумен қатар жүруі тиіс.
Кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау нарықтың жекелеген қатысушыларына артықшылықтар беру жүйесіне айналмауы аса маңызды. Мемлекеттік сатып алуға және қолдау шараларына қол жеткізу ашық өлшемшарттарға, адал бәсекелестікке және бюджет қаражатының пайдаланылуын бақылауға негізделуі тиіс. Тек осындай жағдайда ғана әкімшілік кедергілерді азайту бизнестің жекелеген топтары арасында артықшылықтарды қайта бөлуге емес, бәсекеге қабілетті экономиканың дамуына ықпал етеді.
Инвестициялық ахуал жоғарыда аталған барлық факторға тікелей байланысты. Инвестор салық мөлшерлемелері мен инфрақұрылымның қолжетімділігін ғана емес, заңнаманың болжамдылығын, дауларды шешудің тәуелсіздігін, мемлекеттік басқару сапасын және мүліктік құқықтардың қорғалу деңгейін де бағалайды. Сондықтан капитал тарту экономикалық ынталандыру шараларын, құқықтық кепілдіктерді және тиімді жауапкершілік институттарын біріктіретін кешенді тәсілді талап етеді.
