Егер референдум барысында оң шешім қабылданса, елде бір палаталы Парламент болады. Дамыған демократиялық жүйелердің негізгі сипаттамалары – ашықтық, есеп беру және инклюзивтілік. Сондықтан жаңа бір палаталы Парламент пен саяси жүйеде осы қасиеттерді қамтамасыз ету маңызды: шешім қабылдау процесіндегі ашықтық, депутаттар мен олардың сайлаушылары арасындағы өзара әрекеттесу, мүдделерді білдіру және қазақстандық қоғамның көпшілігінің қатысуы.
Болашақ реформаның дизайны заңдар мен түзетулерді қабылдау процесінде, заң шығару бастамасы құқығынан бастап, сараптамалық шолудан және жұмыс топтарын құрудан бастап, заң жобасын дауысқа салу рәсіміне дейін ашықтықты қамтамасыз етуі керек.
Шешім қабылдаудағы ашықтық, өз кезегінде, депутаттар мен саяси партиялардың өз сайлаушыларымен тиімдірек өзара әрекеттесуіне ықпал етеді, себебі бұл процестің барлық кезеңдерін, соның ішінде олардың ұсыныстары мен шешімдерін бақылауға мүмкіндік береді.
Парламентті тек пропорционалды өкілдік жүйесі негізінде құру ұсынылғанын ескеретін болсақ, саяси партиялардың ішкі сайлауларын реттеу мәселесі туындайды. Бұған олардың партиялық тізімдерін қалай құратыны, тізімдер ашық бола ма, тізімдерде болу реті маңызды ма және сайлау шегіне жеткен жағдайда партия мүшелері арасында орындар қалай бөлінетіні кіреді. Осылайша, саяси партиялардағы демократия мен меритократия қағидаттары ерекше маңызды. Қазақстанның праймериз тәжірибесі одан әрі дамуы мүмкін.
Сонымен қатар, жаңа Парламент азаматтық қоғамның ақпаратқа қолжетімділігін және заң шығару процесіне қатысуын кеңейтуді қамтамасыз етуі керек. Мұны қоғамдық тыңдаулар, парламенттік пікірталастар және Парламенттің онлайн ресурстарына қол жеткізу тетіктері арқылы жеңілдетуге болады.
Гүлмира Туканова,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
Стратегиялық талдау бөлімінің бас сарапшысы
