Қазақстанның жаңа Конституциясының жобасы мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртуға бағытталған қадам ретінде ұсынылған. Сонымен қатар, азаматтардың саяси құқықтары және олардың үкіметтік шешімдер қабылдауға қатысуы мәселесі осы реформалардың негізі болмақ. Осыған байланысты, жобаның халық егемендігіне, ұлттық референдум институты, сайлау құқықтары және заң мен сот алдындағы теңдік қағидатына қатысты жаңалықтары ерекше назар аударуға тұрарлық.
Халық – биліктің қайнар көзі
Конституция жобасында халық мемлекеттік биліктің жалғыз қайнар көзі ретінде бекітілген. Билік еркін сайлау, референдумдар және өкілді органдар жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Нормативтік тұрғыдан алғанда, бұл тұжырымдама жалпы қабылданған демократиялық стандарттарға және халық егемендігін түсінуге қатысты халықаралық тәсілдерге сәйкес келеді.
Бұл қағиданың бекітілуі тікелей және өкілдік қатысу механизмдерін пайдаланудың қолданыстағы тәжірибесімен қатар жүреді. Сайлауды заңдастыру Президентті сайлау, Құрылтайды (Парламенттің орнына), мәслихаттарды (жиындарды) және ауылдық округтер мен аудандардың әкімдерін құрудың негізі болып қала береді. Семей қаласы әкімінің жақында өткен сайлауы аймақтық көшбасшыларды сайлау тетігін жаңа деңгейге көтерген маңызды қадам болды.
Ұлттық референдум
Конституция жобасы ұлттық референдум мәртебесін сақтап, бұл механизмді азаматтардың қатысуының негізгі нысандарының қатарына қосады. Ата Заңға түзетулер енгізуді қоса алғанда, іргелі шешімдер қабылдау үшін референдумдарды пайдалану саяси жүйенің заңдылығын нығайта алады.
Қазақстандық тәжірибеде референдумдар институты біртіндеп саяси процестің тұрақты құралына айналуда, бұл қоғам мен мемлекет арасындағы диалог пен келісімге деген ұмтылысты көрсетеді.
Сайлау құқықтары
Жобада азаматтардың негізгі саяси құқықтары бекітілген: сайлауға қатысу және сайлану құқығы, мемлекеттік органдарды құруға қатысу, теңдік пен жасырын дауыс беру қағидаттары.
Сонымен қатар, саяси бәсекелестік деңгейі, сайлауға жаңа қатысушылардың қол жетімділігі және сайлау науқанындағы тең мүмкіндіктер маңызды факторлар болып қала береді. Саяси мәдениет пен қоғамның қатысуы, сондай-ақ саяси қатысушылардың өздерінің жауапкершілігі мен белсенділігі осы факторларды жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады.
Заң мен сот алдындағы теңдік қағидаты
Заң мен сот алдындағы теңдік қағидаты, сондай-ақ кемсітушілікке тыйым салу құқықтық мемлекеттің негізгі нормалары және саяси құқықтарды жүзеге асырудың маңызды шарттары болып саналады. Саяси қатысудағы теңдік тек кемсітушіліктің ресми түрде болмауын ғана емес, сонымен қатар тиімді соттық қорғау тетіктерінің болуын да болжайды. Бұл тұрғыда сот төрелігіне қол жеткізу, дауларды шешу рәсімдері және сот билігінің тәуелсіздігі, сондай-ақ Конституциялық Сот пен Адам құқықтары жөніндегі уәкілдің қызметі ерекше маңызды.
Жалпы алғанда, жаңа Конституция жобасы азаматтардың саяси құқықтары мен мемлекетті басқаруға қатысудың түрлерін құқықтық тұрғыда нығайтады. Дегенмен, бұл саладағы конституциялық реформаның табысты болуы тек Ата Заңның мәтініне ғана емес, сонымен қатар оны іс жүзінде жүзеге асырудың бірізділігіне де байланысты болады.
Айгерім Абдрашитова,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
Саяси зерттеулер бөлімінің бас сарапшысы
