2026 жылдың 12 ақпанында жарияланған жаңа Конституция жобасы мемлекеттің адал болуға және әрбір азаматтың мүдделерін қорғауға міндеттенетін жаңа «әлеуметтік келісімшартты» білдіреді. Құжат, басқалармен қатар, қарапайым халықтың мүддесі бірінші орында тұратын Әділ Қазақстан идеясын жүзеге асыруға бағытталған.
Жаңа жобадағы әділеттіліктің практикалық көрінісі нақты құқықтық нормалармен қолдау табады:
— Ол ешкімнің жынысына, дініне, қаржылық жағдайына немесе тұрғылықты жеріне байланысты кемсітушілікке ұшырамайтынына кепілдік береді.
— Өлім жазасына толық және сөзсіз тыйым салу енгізілді.
— Ұсталғандарға алғашқы секундтан бастап өз құқықтары туралы хабардар болуды және кепілдендірілген заң көмегі көрсетілуін талап ететін «Миранда ережесі» енгізілді.
— Алғаш рет цифрлық ортада жеке деректерді қорғау және хат алмасудың құпиялылығы конституциялық түрде бекітілген.
Жалпы алғанда, әділдік – бұл адамдардың мемлекеттік мекемелерге деген сеніміне күнделікті әсер ететін практикалық сезім. Қазіргі заманғы қоғамдық талаптар, әсіресе жастар тарапынан, қарапайым пайда күтуден мүмкіндіктер таныс-тамырға емес, қабілет пен еңбекке байланысты болатын ашық «ойын ережелері» талабына ауысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, қазақ қоғамында әрқашан мүдделерді талқылау және теңгерімдеу тетіктері болған және бүгінде мұндай платформаларға деген қажеттілік тек артып келеді.
Сонымен қатар, 2025 жылдың қазан-қараша айларында Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты (ҚСЗИ) тапсырысы бойынша жүргізілген сауалнама әлеуметтік оптимизмнің жоғары деңгейін көрсетеді: қазақстандықтардың 73,1%-ы бір жыл ішінде әл-ауқатының артуын, сондай-ақ әлеуметтік тұрақтылықтың орнауын күтеді.
Жүйенің тұтастығын және үздіксіз жаңартылып отыруын қамтамасыз ету үшін басқарудың жаңа ережелері енгізілуде:
— Мемлекет басшысы тек бір жеті жылдық мерзімге сайланады, қайта сайлану құқығы болмайды.
— Құрылтай негізгі заң шығарушы органға айналады, ал Халық кеңесі (ҚХК) платформасы азаматтарға тікелей заңдар ұсынуға және референдумдар өткізуге бастамашылық жасауға мүмкіндік береді.
Жаңа Конституция әрбір қазақстандықтың қауіпсіздігі мен дауысының маңыздылығын қамтамасыз етуге арналған. Құжаттың соңғы мәтіні бүкілхалықтық референдум арқылы қабылданады және оның күшіне енуі 2026 жылдың 1 шілдесіне жоспарланған.
Гүлназ Қасымова,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
Қоғамдық пікірді зерттеу бөлімінің бас сарапшысы
