Мемлекеттің Ата заңына өзгерістер енгізу мәселесі әрқашан кең қоғамдық қызығушылық тудырады, себебі ол мемлекеттік құрылымның негізгі қағидаттарына әсер етеді. Алайда конституциялық реформалар ешқашан кездейсоқ пайда болмайды. Олар тек қоғам институционалды жаңартуды қажет ететін трансформацияға мұқтаж болған кезде орын алады. Қазақстандағы конституциялық реформа бойынша алдағы референдумды осы тұрғыда қарастыруға болады.
Соңғы жылдары қазақстандық қоғамның әлеуметтік құрылымы, экономикалық басымдықтары және азаматтардың сұраныстары елеулі өзгерістерге ұшырады. Сандық экономиканың дамуы, азаматтық қоғамның рөлінің күшеюі, жұмыспен қамтудың сипатының өзгеруі, сыртқы саяси сынақтар – бұның барлығы қазіргі саяси институттардың жұмыс істеуіне жаңа талаптар қояды және жаңа институттарды құру мәселесін көтереді.
Конституция, өз кезегінде, негізгі нормативтік акт ретінде тек қоғамның құндылықтары мен қағидаттарын бекітуге ғана емес, сонымен қатар жаңа жағдайларда жүйенің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етуге арналған. Егер нормалар нақты тәжірибемен сәйкес келмей қалса, оларды түзету қажеттілігі туындайды.
Ұсынылып отырған өзгерістер жиналған институционалдық теңгерімсіздіктерге жауап ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі кез келген саяси процесті осындай теңгерімсіздіктер қатаң сүйемелдейді. Қолданыстағы институттар жүйенің ішіндегі және сыртындағы туындайтын сынақтарға лайықты түрде жауап бере алмайтын жағдайларда оларды жаңарту және түзету қажет болады. Осы контексте мемлекет Ата заңды жаңарту, оның ішінде мемлекеттік құндылықтарды, қағидаттарды және ұзақ мерзімді даму бағытын бекіту мәселесі туындайды, бұл жүйенің тұтастығы мен өміршеңдігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, маңыздысы – Қазақстан Республикасының алғашқы Конституциясында жарияланған демократиялық мемлекеттік негіздер сақталатынын ерекше атап өту керек. Тәуелсіздік, биліктің бөлінуі, адамның құқықтары мен бостандықтары қағидаттары конституциялық құрылымның негізін құрайды. Мұнда модельді өзгерту туралы емес, оны жаңа шынайылыққа бейімдеп түзету мәселесі қозғалып отыр. Конституциялық реформа бұл жағдайда үзілу емес, эволюция құралы ретінде қызмет атқарады.
Осылайша, конституциялық реформа бойынша референдум – формалды рәсім емес, қоғамдық келісімнің жаңартылуының механизмі. Өзгерістер мемлекеттік жүйені өзгеріп отырған жағдайларға бейімдеуге деген ұмтылысты көрсетеді, сонымен бірге негізгі демократиялық қағидаттарды сақтауды қамтамасыз етеді. Ұзақ мерзімді перспективада мұндай қадамдар мемлекеттің тұрақтылығын нығайтуға және басқарудың тиімділігін арттыруға бағытталған.
Ольга Қалдыбаева,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
Қоғамдық пікірді зертету бөлімінің бас сарапшысы
