19 шілдеде Қазақстанда Металлургтер күні атап өтілді. Сала қызметкерлерінің кәсіби мерекесі дәстүрлі түрде оның ел экономикасын дамытудағы рөліне жүгінуге себеп болады. Бүгінгі таңда тау-кен металлургия кешені Индустриялық даму қарқынын, инвестициялық белсенділікті және елдің экспорттық әлеуетін айқындай отырып, Қазақстанның өнеркәсіптік саясатының негізгі элементтерінің бірі болып береді. Тәуелсіздік жылдарында металлургия саласы ауқымды трансформация жолынан өтті. Нарықтық экономикаға бейімделу кезеңі өндірістік қуаттарды жаңғыртумен, инвестицияларды тартумен және қазақстандық кәсіпорындарды әлемдік өндірістік тізбектерге интеграциялаумен ауыстырылды. Бүгінгі таңда саланың дамуы шикізатты өңдеу тереңдігінің артуымен, заманауи технологиялардың енгізілуімен және қосылған құны жоғары өнім шығарудың кеңеюімен байланысты.
Тау-кен металлургия кешені Қазақстанның жалпы ішкі өнімінің шамамен 8% құрайды. Өндірілген өнім көлемі 14 трлн теңгеден асады, ал салада 224 мыңға жуық адам жұмыс істейді. Ел экономикасындағы әрбір он екінші теңге тау-кен металлургия кешенінің кәсіпорындарына тиесілі. Өнеркәсіп құрылымында саланың маңызы одан да айқын көрінеді: металлургия Қазақстанның өңдеу өнеркәсібінің шамамен 40%-ын құрайды. Басқаша айтқанда, өңдеу секторындағы әрбір бесінші теңгенің екеуін металлургиялық кәсіпорындар қамтамасыз етеді. Өндірістің мұндай шоғырлануы Машина жасауды, құрылысты, көлік инфрақұрылымын, энергетиканы және металды негізгі өнеркәсіптік ресурс ретінде пайдаланатын басқа да салаларды дамыту үшін негіз құрайды.
Металлургия кешені еліміздің сыртқы саудасында да маңызды орын алады. 2024 жылдың қорытындысы бойынша тазартылған мыс Қазақстан экспортының жалпы көлемінің 5,1%-ын, мыс кендері мен концентраттары 3,9%-ын, ал ферроқорытпалар 3%-ын қамтамасыз етті. Металлургия өнімдерінің бірнеше түрі елдің негізгі экспорттық тауарларының қатарына еніп, әлемдік нарықтарда тұрақты сұранысқа ие болып отыр.
Қазақстандық металлургия өнімдерінің негізгі экспорттық бағыттары – Италия, Қытай, Ресей, Нидерланд, Франция және Түркия. Экспорт географиясының кеңдігі отандық металлургия өнімдерінің халықаралық нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін және экспорттық түсімдерді қалыптастырудағы маңызды рөлін айқын көрсетеді.
Металлургияның ықпалы елдің ішкі дамуына да тікелей әсер етеді. Көптеген өнеркәсіптік өңірлерде осы сала кәсіпорындары ірі жұмыс берушілер ретінде өңірлік экономиканың негізін құрайды. Олардың айналасында көлік инфрақұрылымы, қызмет көрсету секторы, энергетика, құрылыс ұйымдары мен шағын бизнес қарқынды дамиды. Осылайша, металлургияның экономикалық әсері тұтас өнеркәсіптік экожүйелердің қалыптасуы арқылы өңірлердің тұрақты дамуын қамтамасыз етеді.
Саланың мемлекеттік қаржыға қосқан үлесі маңызды. 2024 жылдың қорытындысы бойынша металлургиялық өндіріс кәсіпорындары бюджетке 397,6 млрд теңге салық және басқа да міндетті төлемдерді аударды. Саланың өсуі инвестициялық белсенділіктің жоғары деңгейімен қатар жүреді. 2024 жылы тау-кен металлургия кешенін дамытуға 1,7 трлн теңгеден астам инвестиция салынды, ал Еңбек өнімділігі бір қызметкерге 102 мың АҚШ долларына жетіп, 9,4%-ға өсті. Қазіргі заманғы Инвестициялар кәсіпорындарды техникалық қайта жарақтандыруға, өндірістік процестерді цифрландыруға, өндірістің энергия тиімділігі мен экологиялылығын арттыруға бағытталған. Маңызды салық түсімдері мен ауқымды инвестициялардың үйлесімі саланың тұрақты жағдайын және оның ұзақ мерзімді экономикалық құндылық жасау қабілетін көрсетеді.
Оң динамика өндірістік көрсеткіштерде де сақталады. 2024 жылы металл кендерін өндіру 7,8%-ға, металл өндірісі 6,9%-ға өсті. Дамудың келесі кезеңі-ел ішінде металдарды терең өңдеуді кеңейту. Жоғары қайта бөлу өнімдерінің өсуі қосымша құнды арттыруға, экспорттық мүмкіндіктерді кеңейтуге және жаңа білікті жұмыс орындарын құруға ықпал етеді. Дәл осы бағыт бүгінде отандық өнеркәсіптің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың негізгі факторларының бірі ретінде қарастырылады.
Бүгінгі таңда металлургия Қазақстанның өнеркәсіптік өндірісінің едәуір бөлігін қалыптастырады, жалпы ішкі өнімге елеулі үлес қосады, экспортты қолдайды, инвестициялар тартады, жұмыс орындарын құрады және айтарлықтай салық түсімдерін қалыптастырады. Дәл осы факторлардың жиынтығы оның ұлттық экономиканың негізгі салаларының бірі және елдің ұзақ мерзімді индустриялық дамуының негізгі драйверлерінің бірі ретіндегі маңыздылығын анықтайды.
Деректер көздері: Қазақстан Республикасы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің, Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының деректері, сондай-ақ 2024 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан Республикасы Үкіметінің ресми материалдары негізінде дайындалды. Өндіріс, жұмыспен қамту, Инвестициялар, Еңбек өнімділігі, салық түсімдері, сыртқы сауда және тау-кен металлургия кешенін дамыту туралы мәліметтер пайдаланылды.
Нариманов Нұрдәулет Мұратұлы,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
Жаһандық экономика және орнықты даму бөлімінің аға сарапшысы
