Мұхит Асанбаев,
Халықаралық қауіпсіздік бөлімінің бас сарапшысы
Қазақстанның әлемдік тәртіпті нығайту және дүниежүзіндегі дағдарыстарды реттеу үдерістеріне қатысуы оның көпвекторлы сыртқы саясатының іс жүзіндегі көрінісі болып табылады. Жаһандық тектоникалық өзгерістер мен геосаяси бөлшектену дәуірінде Астана өз стратегиясын прагматизм, халықаралық құқықты қатаң сақтау және жаһандық күш орталықтарынан бірдей қашықтық ұстану қағидаттарына негіздейді.
Бұл тәсіл мемлекетке бейтарап делдал, сенімді серіктес әрі Шығыс пен Батысты, Солтүстік пен Оңтүстікті байланыстырушы буын ретінде әрекет етуге мүмкіндік береді. Қазақстанның сыртқы саяси бағыты өңірдің геосаяси бәсекелестік алаңына айналуына жол бермеуге және инклюзивті диалог үшін жағдай жасауға бағытталған. Ел АӨСШК, ШЫҰ және ЕҚЫҰ сияқты көпжақты алаңдардың беделіне сүйене отырып, БҰҰ Жарғысының қағидаттарын дәйекті түрде ілгерілетеді. Бұл саясаттың тарихи негізі – әлемдегі көлемі жағынан төртінші ядролық арсеналдан өз еркімен бас тарту және Семей ядролық сынақ полигонын жабу – мемлекеттің халықаралық қауіпсіздік жүйесіндегі болжамды әрі жауапты қатысушы ретіндегі мәртебесін бекітті.
Осылайша, Астананың Таяу Шығыс саясатының негізгі элементі — Сирия дағдарысын шешу үшін келіссөздер алаңын қамтамасыз ету.
2017 жылы басталған Астана процесі Сирия мәселесі бойынша халықаралық диалогтың ең тұрақты форматтарының біріне айналды.
Бұл алаңның тиімділігі теңгерімді тәсілге негізделді: Астана кепілгер елдер (Ресей, Түркия, Иран), Сирия үкіметі мен қарулы оппозициясы, сондай-ақ БҰҰ, АҚШ және Иордания атынан қатысқан бақылаушылар арасында тікелей және жанама байланыстар орнатуға жағдай жасай алды. Тек саяси пікірталастардан өзгеше, Қазақстандағы келіссөздер шиеленісті бәсеңдету аймақтарын құру, атысты тоқтату режимін сақтау, ұсталған адамдармен алмасу және гуманитарлық қолжетімділікті қамтамасыз ету сияқты практикалық міндеттерге шоғырланды. Қазақстанның Мәскеу және Бейжіңмен де, Вашингтон және Брюссельмен де сындарлы қарым-қатынасы Астанаға процестің бейтарап ұйымдастырушысы ретінде жоғары сенім қалыптастырды.
Дипломатиялық қызметпен қатар Қазақстан сыртқы саяси бастамаларын жергілікті жерлердегі нақты үлеске айналдыра отырып, БҰҰ-ның бітімгершілік операцияларына қатысуын дәйекті түрде кеңейтіп келеді. 2018 жылдан бастап қазақстандық әскери қызметшілер БҰҰ-ның Ливандағы уақытша күштері (UNIFIL) құрамында міндеттер атқарды.
Қазақстандық контингенттің үнді батальонына біріктірілуі Астананың шиеленіс деңгейі жоғары аймақта Азияның жетекші державаларымен іс-қимылды үйлестіре алатынын көрсетті.
«Көк сызық» бойында патрульдеу және мониторинг жүргізу тәжірибесі кәсіби даярлықтың жоғары деңгейін және БҰҰ мандатын қатаң сақтауды растады.
2024 жылы Голан жоталарында (UNDOF) Қазақстанның дербес ұлттық контингентін орналастыру бітімгершілік тәжірибедегі атаулы өзгеріс болды.
Миссия қолбасшысының резерві ретінде міндеттер атқару, күштерді ажырату аймақтарын патрульдеу және БҰҰ инфрақұрылымының қауіпсіздігін қамтамасыз ету Таяу Шығыстың ең тұрақсыз субөңірлерінің бірінде қазақстандық күштердің дербестігі мен сенімділігі артып келе жатқанын көрсетеді.
Бұл саясат БҰҰ-ның мамандандырылған агенттіктері арқылы да, штаб-пәтері Қазақстанда орналасқан Азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі Ислам ұйымы (IOFS) арналары арқылы да Сирияның, Палестинаның және Ливанның зардап шеккен аудандарына гуманитарлық көмектің тұрақты жеткізілуімен нығайтылады.
Сонымен қатар Қазақстан экономикалық интеграция мен көлік бағыттарын әртараптандыруды геосаяси тәуекелдерді төмендетудің негізгі шарттары ретінде қарастыратынын ерекше атап өткен жөн.
Елдің Еуразиядағы баламалы логистикалық торапқа айналуы көршілес өңірлердің, соның ішінде Таяу Шығыстың тұрақтылығына тікелей байланысты.
Геосаяси бөлшектену жағдайында Астана Транскаспий халықаралық көлік бағытын (Орта дәліз) және «Солтүстік – Оңтүстік» дәлізін белсенді дамытуда. Парсы шығанағы елдерімен, атап айтқанда БАӘ және Сауд Арабиясымен порт инфрақұрылымы, логистика және жаңартылатын энергетика салаларындағы өзара әрекеттесу Орталық Азия мен Таяу Шығыс нарықтарын сенімді байланыстыруға мүмкіндік береді. Астананың прагматикалық тәсілі келешекте Қазақстанның өнеркәсіптік, аграрлық және инфрақұрылымдық жобаларына араб елдерінің егемен қорларын тартуға жағдай жасайды. Бұл елдің және тұтастай Орталық Азия өңірінің бір ғана экономикалық күш орталығына тәуелділігін азайтып, өңіраралық байланыстарды тұрақтандыруға қажетті өзара міндеттемелер желісін қалыптастырады.
Бұл ретте Қазақстанның әлемдік тәртіп пен жаһандық тұрақтылықты нығайтуға қосқан үлесі идеологиялық үстемдік орнату немесе экспансияны көздемейді. Астананың сыртқы саяси бағытының сипаты – нақты функционалдық: диалог үшін дипломатиялық инфрақұрылым ұсыну, жергілікті жердегі ахуалды тұрақтандыру үшін даярланған контингенттер бөлу және транзиттік-экономикалық байланыстарды дамыту.
Мұндай тәсіл мемлекеттің халықаралық қауіпсіздік жүйесіндегі болжамды, тиімді әрі тәуелсіз қатысушы мәртебесін сақтай отырып, өзгенің қақтығыстарына тартылу тәуекелдерін барынша азайтуға мүмкіндік береді.
