Нұрдаулет Нариманов,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
Жаһандық экономика мен тұрақты даму бөлімінің аға сарапшысы
Қазақстан инфрақұрылымын ауқымды жаңғырту туралы шешімге сараптамалық талдау
2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан Қазақстан инфрақұрылымына шамамен 6,5 триллион теңге бағыттау туралы шешімді болашақ экономикалық өсімге салынатын ірі инвестиция ретінде қарастырған жөн. Оның мәні – өңірлер мен бизнестің дамуын жылдар бойы тежеп келген шектеулерді жою. Негізгі мәселе – жұмсалған қаражат экономиканың өнімділігін қаншалықты арттырып, халықтың өмір сүру сапасын қаншалықты жақсартатынында. Бағдарламаның экономикалық тұрғыдан негізділігі дәл осыған байланысты.
Тозған инженерлік желілер, энергетикалық қуаттардың тапшылығы және көлік байланысының әлсіздігі экономикаға тұрақты түрде қосымша шығын әкеледі. Кәсіпорындар тауар бағасына жабдықтаудағы үзілістерге, логистика мен жөндеуге кететін шығындарды қосады, ал инвесторлар жаңа өндіріс ашатын өңірді сақтықпен таңдайды. Сондықтан дұрыс таңдалған инфрақұрылымдық жоба тікелей коммерциялық пайда әкелмесе де, компаниялардың шығынын азайту, жаңа жұмыс орындарын құру және салық базасын кеңейту арқылы нәтиже бере алады. Нысан жүйелі шектеулерді неғұрлым көп жойса, оның қоғамдық құндылығы соғұрлым жоғары болады.
Бағдарламаның экономикалық әсері екі кезеңде көрінеді. Алдағы жылдары құрылыс металлға, цементке, жабдыққа, көлік қызметтеріне және жұмыс күшіне сұранысты қолдайды. Бұл кәсіпорындарға тапсырыс беріліп, қосымша жұмыспен қамтуға мүмкіндік туғызады. Нысандар пайдалануға берілгеннен кейін негізгі нәтиже су мен жылу шығынын азайту, энергиямен жабдықтау сенімділігін арттыру, тасымалды жеделдету және әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігін кеңейту есебінен қалыптасады. Алайда ЖІӨ-ге ықпалды қаржыландыру сомасынан автоматты түрде есептеуге болмайды: сатып алудың бір бөлігі импортқа тиесілі болуы мүмкін, ал материалдар мен мамандар тапшылығы бағаның өсуіне әкелуі ықтимал. Қазақстандық жеткізушілердің үлесі, сатып алудағы бәсекелестік және мердігерлік нарықтың дайындығы маңызды.
Сондықтан нысандарды іріктеу айрықша маңызды. Мәселен, апат жиі болатын су құбырын жаңғырту жыл сайын пайдалану кезіндегі шығындарды азайта алады, ал өнеркәсіп торабына апаратын сенімді жол жеке инвестиция тартуы мүмкін. Әрбір құрылыс бойынша өлшенетін нәтижені алдын ала белгілеу қажет: қанша тұрғын сапалы қызмет алады, апат саны, тасымал уақыты немесе бизнестің шығыны қаншалықты қысқарады. Болашақтағы күтіп-ұстау шығындарын да ескеру маңызды. Жаңа аурухана дәрігерлер мен жабдық болғанда, мектеп педагогтермен қамтамасыз етілгенде, ал коммуналдық желілер кәсіби түрде пайдаланылғанда ғана нәтиже береді.
Жолдауда денсаулық сақтау саласының шамамен 70 нысанын және білім беру, спорт пен мәдениет салаларының 50 нысанын салу, сондай-ақ газдандыру мен сумен жабдықтауды дамыту жоспарлары көрсетілген. Азаматтар алғашқы нәтижелерді 2026–2027 жылдардың өзінде жұмыстардың басталуы, жұмыспен қамту және жергілікті компанияларға берілетін тапсырыстар арқылы көре алады. Елеулі өзгерістер нысандар 2027–2029 жылдары пайдалануға берілгенде байқалады деп күтіледі. Бағдарламаның орындалуын тек қаражаттың игерілу пайызы бойынша емес, нысандар ашылғаннан кейінгі қызметтердің қолжетімділігі мен сапасы бойынша бағалау керек.
Ұлттық қор ресурстарын пайдалану аса қатаң қаржылық тәртіпті талап етеді. Құрылысқа жұмсалған әрбір теңге мемлекеттің өзге міндеттеріне және сыртқы күйзелістер кезіндегі қаржылық қорғанысқа қолжетімді қаражат көлемін азайтады. Демек, бағдарлама жобаларды сапалы іріктеу, шынайы бюджеттер жасау және қордың тұрақтандырушы рөлін сақтау шарттары орындалғанда ғана орынды болады. Қоғамдық қажеттілігі дәлелденген және ұзақ мерзімді экономикалық қайтарымы бар нысандарға басымдық берілуі тиіс. Сараптаманың әлсіздігі мен сметалардың негізсіз қымбаттатылуы бюджет қаражатын ғана емес, болашақ даму мүмкіндіктерін де жоғалтуға әкеледі.
Бақылаудың практикалық тетігі барлық жобаның сметасы, мердігерлері, жұмыс кезеңдері мен қорытынды көрсеткіштері көрсетілген ашық тізілімді, тәуелсіз техникалық сараптаманы және сатып алуды тексеруді қамтуы тиіс. Қазынашылықтың цифрлық сүйемелдеуі төлемдердің қадағалануын жақсарта алады, алайда оның өзі салынған нысанның сапасын растамайды. Құн мен мерзімдердің өзгерістері және олардың себептері бөлек жариялануы қажет. Орындаушылардың дербес жауапкершілігі мен нысан тапсырылғаннан кейін нәтижені тәуелсіз бағалау тиімсіз шығындар тәуекелін төмендетеді.
Табыстың макроэкономикалық шарты да бар: материалдарға, жабдыққа және жұмыс күшіне сұраныстың күрт артуы инфляцияны күшейтпеуі үшін шығындарды кезең-кезеңімен бөлу қажет. Құрылыс кестесін отандық компаниялардың өндірістік мүмкіндіктерімен және ақша-кредит саясатымен үйлестіру баға тұрақтылығын сақтауға көмектеседі. Реформаның түпкілікті бағасы инфрақұрылымдық шығындардың азаюына, жеке инвестициялардың келуіне, коммуналдық жүйелердің сенімділігіне және адамдар өміріндегі нақты жақсартуларға негізделуі тиіс. Осы жағдайда 6,5 триллион теңге ұзақ мерзімді өсімнің көзіне айналып, қабылданған шешімнің әсері бағдарлама іске асырылатын мерзімнен әлдеқайда ұзақ уақыт бойы сезіледі.
