Замира Жолдасқызы,
Экономикалық саясатты талдау бөлімінің бас сарапшысы
Республика күніне орай сөйлеген сөзінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанның орта держава ретіндегі халықаралық беделінің нығаюы қазіргі заманғы әлемдік тәртіптің қалыптасуына ықпал ететінін атап өтті.
Геосаяси шиеленіс пен халықаралық қатынастардың өзгеруі жағдайында орта державалардың рөлі жаңа мәнге ие болуда. Бүгінде олардың ықпалы тек экономикалық әлеуетімен немесе географиялық орналасуымен ғана емес, өз бастамаларын ілгерілету, ортақ мүдделерді табу және халықаралық ынтымақтастықтың жаңа тетіктерін қалыптастыру қабілетімен де айқындалады.
Қазақстан көпжақты дипломатияға қатысу аясын дәйекті түрде кеңейтіп, халықаралық үдерістердің қатысушысы ғана емес, өзара әрекеттестіктің жаңа форматтарының бастамашысы ретінде де әрекет етуде. Бұл ретте саяси бастамаларды ынтымақтастықтың нақты тетіктеріне айналдыра білу ерекше маңызға ие.
Соның бір мысалы – Президенттің 2025 жылғы желтоқсанда Ашхабадта ұсынған БҰҰ аясында Халықаралық су ұйымын құру туралы бастамасы. 2026 жылғы сәуірде Астанада осы бастама бойынша халықаралық консультациялардың алғашқы кезеңі өтті.
Су қауіпсіздігі біртіндеп тек экологиялық және шаруашылық күн тәртібінің шеңберінен шығып, халықаралық қатынастардың маңызды бағытына айналуда. Климаттың өзгеруі, су тұтынудың артуы және су ресурстарының трансшекаралық сипаты мемлекеттердің өзара тәуелділігін күшейтіп, келісілген шешімдерді талап етеді.
Орталық Азия үшін бұл мәселенің маңызы ерекше. Өңір елдерін ортақ өзен алаптары, энергетикалық жүйелер және экономикалық мүдделер байланыстырады. Сонымен бірге деректер алмасу, бірлескен мониторинг жүргізу және су ресурстарын басқарудың ұзақ мерзімді тәсілдерін келісу тетіктерін жетілдіру қажеттілігі сақталып отыр.
Климаттың өзгеруі және су тұтынудың өсуі жағдайында су ресурстарын тиімді басқару Қазақстанның экономикалық тұрақтылығы мен инвестициялық тартымдылығын қамтамасыз ететін факторлардың біріне айналуда. Су ауыл шаруашылығының, өнеркәсіптің, энергетиканың және ірі инфрақұрылымдық жобалардың дамуы үшін тікелей маңызды. Сондықтан су инфрақұрылымын жаңғырту мен су үнемдеу технологияларын енгізудің экологиялық қана емес, экономикалық та мәні зор.
ҚР Үкіметінің деректеріне сәйкес, 2026 жылғы қыркүйекке қарай су үнемдеу технологиялары қолданылатын суармалы жерлердің ауданы 702,3 мың гектарға жетіп, 2023 жылғы деңгейден үш есеге жуық артты. 2025 жылы заманауи суару жүйелері шамамен 874 млн текше метр суды үнемдеуге мүмкіндік берді. 2030 жылға қарай бұл көрсеткішті 1,3 млн гектарға дейін ұлғайту жоспарланып отыр, нәтижесінде жыл сайын 2,2 млрд текше метрге дейін су үнемделеді деп күтілуде. Мұндай технологияларды инвестициялық субсидиялауға 2026–2028 жылдары 214,6 млрд теңге қарастырылған. Бұл шаралар экономиканың суды пайдалану тиімділігін арттыруға және суды көп қажет ететін салалардың орнықты дамуына жағдай жасауға бағытталған.
Осы тұрғыда Қазақстанның халықаралық су күн тәртібін ілгерілетуі өңірлік мәселелердің жаһандық диалогтың бір бөлігіне айнала алатынын көрсетеді. Орталық Азиядағы ынтымақтастықтың жинақталған тәжірибесі Қазақстанға бар сын-қатерлерді атап көрсетіп қана қоймай, институционалдық шешімдерді іздеуге де қатысуға мүмкіндік береді.
