Жанар Накипбаева,
Қоғамдық пікірді зерттеу бөлімінің бас сарапшысы
23 қазанда Республика күніне арналған салтанатты іс-шарада Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев қоғамдық келісім – егемендігіміздің мызғымас кепілі екенін атап өтті.
Алайда қоғамдық келісім – ортақ құндылықтар мен бірлікке ұмтылыс қана емес. Оның неге негізделетінін және қандай факторлар арқылы нығаятынын түсіну маңызды.
Бұл сұраққа жауап табуға соңғы жылдары қоғамдық көңіл күйдің қалай өзгергенін бақылауға мүмкіндік беретін ҚСЗИ-дың әлеуметтанулық зерттеулері көмектеседі.
Қоғамдық келісімнің маңызды көрсеткіштерінің бірі – мемлекеттік институттарға деген сенім. Соңғы жылдардағы (2019–2026 жылдар) зерттеу деректері белгілі бір құбылу кезеңінен кейін сенім деңгейінің тұрақты өсіп келе жатқанын көрсетеді.
Бүкіл бақылау кезеңінде ең жоғары әрі тұрақты сенім деңгейі Президентке қатысты сақталған. 2026 жылғы сәуірде бұл көрсеткіш бақылау жүргізілген уақыт ішіндегі ең жоғары мәнге жетті (2019 жылғы наурыздағы 73,6%-бен салыстырғанда 86,7%).
Үкімет пен Парламентке берілген бағалар айтарлықтай өзгеріп отырды. 2020 жылғы жоғары көрсеткіштерден кейін олар 2022 жылғы ақпанға дейін төмендеді, алайда 2023 жылдан бастап қайта қалпына келе бастады. Бүгінде азаматтардың 78,6%-ы Үкіметке, 74,4%-ы Парламентке сенеді. Бұл – бақылау кезеңіндегі бұрын-соңды болмаған жоғары көрсеткіштер.
Сенім көбіне адамдардың өз дауысы естілетінін сезінуіне байланысты. Президент 2019 жылы Қазақстан халқына Жолдауында алғаш рет жариялаған «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасының негізіне дәл осы идеяны қалады. Оның мәні – мемлекеттің азаматтардың барлық сындарлы өтініш-тілектеріне жедел әрі тиімді жауап беруі. Мемлекет басшысы атап өткендей, билік пен қоғам арасындағы тұрақты диалог қана қазіргі геосаясаттың сын-қатерлеріне жауап бере алатын үйлесімді мемлекет құруға мүмкіндік береді.
Мемлекет азаматтардың үніне «құлақ асады» деп санайтын респонденттердің үлесі бірнеше жыл бойы бірқалыпты өзгермегенімен, 2026 жылы 70%-ға дейін өсті. Бұл көрсеткіштің артында кері байланыстың нақты арналары тұр. Солардың бірі – 2021 жылы іске қосылған e-Otinish цифрлық жүйесі. Ол арқылы азаматтар кезекке тұрмай, бюрократиялық кідірістерге ұшырамай, әкімдіктерге, министрліктерге, комитеттерге, агенттіктерге және басқа да мемлекеттік органдарға өтініш немесе шағым жолдап, жедел жауап ала алады. Мұндай құралдар мемлекетпен диалогты күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналдырып, халықтың азаматтық белсенділігін арттырады.
Сенім мен диалог өз кезегінде адамдардың болашаққа деген сенімділігін нығайтады. Азаматтар мемлекетке сеніп, өздерінің даусы естілетінін білгенде, ұзақ мерзімді жоспарларды батылырақ құрып, отбасыларының әл-ауқатын елдің дамуымен байланыстырады.
Сонымен бірге елдің болашағы тек мемлекетке ғана байланысты емес екенін түсіну маңызды. Жаңа Конституцияның қабылдануы бұл мәселеге ерекше мән береді. Президент атап өткендей, оның әрбір қағидаты мен әрбір бабы ел мүддесіне қызмет етуге тиіс. Алайда конституциялық нормалар күнделікті тәжірибенің бір бөлігіне айналғанда ғана нақты күшке ие болады, яғни мемлекеттік органдардың жұмысында, азаматтардың іс-әрекетінде және адамдар арасындағы қарым-қатынаста көрініс табуы қажет. Мемлекет азаматтардан құралғандықтан біржақты әрекет ете алмайды. Сондықтан конституциялық нормалардың өмірде іске асуы да азаматтарға байланысты. Негізінде, халық үніне құлақ асатын мемлекет диалогты көздейді. Билік тыңдауға дайын, бірақ ол үшін азаматтардың да өз пікірін білдіруі, шешімдер ұсынуы және ортақ істерге қатысуы маңызды.
Бұл заң мен тәртіпке де қатысты. Мемлекет басшысының заң мен тәртіпсіз, бейбітшілік пен үйлесімсіз ілгерілеуге қол жеткізу және бірлікті сақтау мүмкін емес деген сөзі тек мемлекеттік органдарға ғана арналмаған. Заңды сақтау әр адам үшін күнделікті, тіпті сыртқы бақылау болмаған кезде де қалыпты мінез-құлыққа айналғанда, заң шын мәнінде жұмыс істейді. Тәртіп тек құқық қорғау органдарына ғана емес, адамдардың күнделікті іс-әрекетіне де сүйенеді. Бұған жұмыстағы адалдық, айналадағыларға құрмет және ортақ кеңістікке ұқыпты қарау жатады. Басқаша айтқанда, қоғамдағы тәртіп үшін жауапкершілік тек биліктің міндеті емес, әрбір қазақстандықтың жауапкершілігі.
Сондықтан Президент алға қойған «саналы, ашық, бәсекеге қабілетті, отаншыл және жауапты азаматтарды тәрбиелеу» міндеті қоғамдық келісім тұрғысынан ерекше өзекті.
Осылайша, ҚСЗИ зерттеулері мемлекеттік институттарға деген сенімнің артып, халық үніне құлақ асатын мемлекетке берілетін бағалардың жақсарғанын көрсетеді. Билік пен қоғам арасындағы диалог нығайып келеді. Мемлекет жағдай жасап, ал азаматтар сол мүмкіндіктерді саналы түрде пайдаланып, нәтиже үшін ортақ жауапкершілікті бөлісетін қалыптасқан әріптестікті сақтау және дамыту маңызды. Республика күні қоғамдық келісім мемлекеттік институттарға деген сенімге ғана емес, ортақ құндылықтарға, мемлекеттілік туралы түсініктерге және әр адамның жеке үлесіне де негізделетінін есте ұстаған жөн. Сенімнің жоғары деңгейі, «Халық үніне құлақ асатын мемлекетке» берілетін оң баға және ертеңгі күнге сенімділік бүгінде қазақстандық қоғамның жай-күйін айқындайтын маңызды факторлар болып отыр. Алайда әрбір азамат заң мен тәртіпті сақтап қана қоймай, елде болып жатқан оқиғалар үшін өз жауапкершілігін сезініп, қоғамдық өмірге белсене араласып, бізді біріктіретін құндылықтарды қастерлегенде ғана болашаққа деген сенім берік болмақ.
