Turkistan газетіне берген «Қазақстан жаңғырудың жаңа кезеңіне қадам басты» атты сұхбатында Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан жаңғырудың кезеңіне аяқ басқанын, бұл кезең нақты шешімдермен шектелмей, мемлекеттің, экономика мен қоғамның өзгеріп жатқан жаһандық шындықтарға терең бейімделуін талап ететінін атап өтті. Мемлекет басшысының сөзінше, әлем тез өзгеруде, ал осындай жағдайда басты міндет – реформалардың тұрақтылығы мен қайтымсыздығын қамтамасыз ету, сондай-ақ елдің сыртқы және ішкі сынақтарға дер кезінде жауап бере алу қабілетін арттыру.
Шын мәнінде, әлемде саясат пен экономика құрылымын түбегейлі өзгертетін өзгерістер жүріп жатыр. Жаһандық жаңа құрылым қалыптасуда, ол алдыңғы даму кезеңдерінен айтарлықтай ерекшеленеді. Сарапшылар қазіргі әлемді трансформациялайтын бес негізгі трендті бөліп көрсетеді: деглобализация, цифрландыру, демографиялық өзгерістер, декарбонизация және қарыз жүктемесінің өсуі. Бұл барлық факторлар экономикалық саясатқа, әлеуметтік үрдістерге және мемлекеттердің даму модельдеріне тікелей әсер етеді.
Әлемдік экономика байланыстары әлсіреп, сауда даулары мен экономикалық жағдайларды анықтайтын саяси шешімдердің рөлі күшейіп отыр. Халықаралық валюта қорының бағалауынша, жаһандық экономиканың өсу қарқыны шамамен 3%-дан сәл асады деп болжануда. Сонымен қатар, сарапшылардың пікірінше, 2026 жылы жаңа қаржы дағдарысының пайда болу ықтималдығы 30-45% деңгейінде сақталуда. Әлемдік қарыз дағдарысы жаһандық қаржылық тұрақтылыққа төнетін негізгі қауіптердің бірі болып қала береді: жиналған міндеттемелер көлемі жергілікті дефолттар мен нарықтағы турбуленттілік қаупін тудырады.
Цифрландыру саласында әлем жасанды интеллект пен автономдық жүйелерді өмір мен бизнестің барлық саласына терең интеграциялау кезеңіне аяқ басты, бұл еңбек нарығының құрылымын айтарлықтай өзгертеді. Мұндай жағдайда басты басымдық – адам капиталын дамыту: мамандарды дайындау, олар тек жүйелерді қолдана білумен шектелмей, күрделі ЖИ жүйелерін басқаруға қабілетті болуы тиіс.
Қазақстан осы жаһандық үрдістердің ықпалында бола отырып, жеткері қалмай, жаңа жағдайларға бейімделуде. Бүгінде еліміз саяси, экономикалық, әлеуметтік және экологиялық тұрғыдан күрделі жаңа трансформациялық кезеңнен өтіп жатыр. Осындай кезеңдерде экономика берік әрі тұрақтылық тұрғысында сыннан өтеді, бірақ сонымен қатар жаңа нарықтық салалар мен перспективалық өндірістерді қалыптастыру мүмкіндіктері ашылады.
Президент атап өткендей, мемлекеттің басты міндеті – жаңғырулық жолда нығайып, дамудың жаңа биігіне шығу. «Еліміз жаңғыру жолына біржола түсіп, қоғамымыздың болмысы мен бет-бейнесін түбегейлі өзгертуге тиіс. Азаматтарымыз жаңа дәуірге бейімделуі қажет. Бұл – оңай шаруа емес», – деді Мемлекет басшысы.
Өткен жылы үкімет тарапынан да, қоғам тарапынан ауқымды жұмыстар жүргізілді. Экономикалық және институционалдық ортаны түбегейлі өзгертетін процестер іске қосылды: салық жүйесін реформалау жүзеге асырылуда, энергетикалық және коммуналдық салалар трансформацияланып жатыр, ауыл шаруашылығын дамыту тәсілдері жаңартылуда, бюджеттік қатынастар қайта қарастырылуда, елдің транспорттық-инфрақұрылымдық каркасы қалыптасуда, жаңа инфрақұрылымдық жобалар іске қосылды.
Мемлекеттік саясаттың стратегиялық басымдықтарының бірі ретінде жасанды интеллектті дамытуға ерекше көңіл бөлінуде. 2026 жылғы 1 қаңтардағы Жаңа жылдық жолдауында Президент ағымдағы жылды Қазақстанда цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп ресми жариялап, ЖИ-ді экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру және мемлекеттік басқарудың тиімділігінің негізгі факторы ретінде атады.
Мемлекет басшысы атап өткендей, «жылдың басты нәтижесі – реформалардың қайтымсыздығы. Қазақстан модернизация жолында үлкен қадам жасады, әрі өркениетті мемлекетке айналды. Қоғамда болашақ ұрпақтың әл-ауқаты үшін ауқымды өзгерістердің айрықша маңызды екендігіне түсінік нығайды».
Өткен жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан экономикасы 6,4% өсім көрсетті, ЖІӨ көлемі 300 млрд АҚШ долларынан асты, ал бір адамға шаққандағы ЖІӨ 15 мың долларға жетті. Өсуге негізгі серпін беруші салалар: көлік секторы (20%), құрылыс (14,7%), өнеркәсіп (7,4%) және ауыл шаруашылығы (6,1%) болды. Шынайы көрсеткіштер бастапқы болжамдарды әлдеқайда асып түсті.
Бұл экономика сыртқы жағдайларға бейімделе білетінін және тұрақты өсім траекториясына шығуға қабілетті екенін көрсетеді. Құрылыс пен транспорттық-логистикалық қызмет салаларындағы жедел даму, сондай-ақ аграрлық сектордағы өсім жалпы өнімге оң үлес қосып, шикізаттық факторларға салыстырмалы тәуелділікті азайтуда. Сонымен қатар, инвестициялық профилдің құрылымдық қайта бапталуының белгілері байқалуда: өңдеуші өнеркәсіпке салынатын инвестициялар өсіп, негізгі капиталға салынған кәсіпорынның өз қаражаты үлесі артуда. Ұлттық қордың жағдайы да маңызды: валюта активтерінің өсімі негізінен инвестициялық кірістен қамтамасыз етіліп, бұл шикізат нарығының тұрақсыздығы кезінде фискалдық буфердің тұрақтылығын арттырады.
Сонымен қатар, макроэкономикалық көрсеткіштердің жиынтығы макроқаржылық және құрылымдық осалдықтардың сақталатынын көрсетеді. Экономикалық динамика әлі де шикізат нарықтарының сыртқы конъюнктурасына және фискалдық-трансферттік механизмге сезімтал болып қала береді, бұл цикликалық тербелістер мен шоктық осалдық қаупін арттырады.
Осындай жағдайда 2026 жылғы экономикалық саясаттың жаңа циклі тұрақты салық базасын күшейтуге, бюджеттік ережелердің сақталуын арттыруға және макроэкономикалық басқарудың қайталанушылығын азайтуға бағытталады. Ең бастысы, Қазақстандағы реформалар тоқтатылмады: олар жалғасуда және экономика құрылымын трансформациялаудың негізін қалыптастыруда. Бағдар мәні – «күрделі» экономикалық өсуге өтуге қолдау көрсету: институттардың тиімділігін арттыру, инвестициялық климатты жақсарту және шикізатқа тәуелді емес даму көздерін кеңейту арқылы қазіргі жоғары динамика ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілік пен тұрақтылыққа айналуы тиіс.
Әсел Әбен,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
Экономикалық саясатты талдау бөлімінің бас сарапшысы
