Айша Мұқашева,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
Еуропалық және америкалық зерттеулер бөлімінің басшысы
Мен халықаралық қатынастар мамандығында оқыған кезде студенттік жылдарым 2000-жылдардың басына тұспа-тұс келді. Бұл жаһандану қарқын алған кезең еді. Әлем «кішірейіп», бейбітшілік пен тату көршілік туралы ұстаным халықаралық жүйенің қалыпты қағидаты ретінде қабылданатын. Шынымды айтсам, сол кезде Еуразия кеңістігінде кезең-кезеңімен қалыптасқан қауіпсіздік тетіктерінің, атап айтқанда, Шанхай ынтымақтастық ұйымының (1996 жылғы «Шанхай бестігінен» бастау алған) және Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің (1992 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясында Қазақстан бастамашылық еткен) шынайы маңызын толық түсіне бермейтінмін. Студент кезімде олар маған қауіпсіздікті қамтамасыз ету құралына қарағанда дипломатиялық этикеттің жалғасы сияқты көрінетін.
Жиырма жылдан кейін мәселе басқаша қойылып отыр: «олардың пайдасы бар ма?» емес, «біздің қолымыздан келе ме?» деген сұрақ маңызды.
Баку қаласында өткен АӨСШК-ның VII саммиті Баку декларациясын қабылдаумен аяқталды. Құжаттың қамтитын мәселелерінің ауқымы көп нәрсені аңғартады. Экономикалық байланыстар, көлік, энергетика, цифрлық өзара байланыстылық, жасанды интеллект тәуекелдерін басқару — мұның бәрі қауіпсіздік күн тәртібіне енгізілген. Қауіпсіздік ұғымы әлдеқашан әскери өлшеммен ғана шектелмейтін болды.
Президент Тоқаевтың сөзінде назар аударуға тұрарлық бір пайым бар. Ол халықаралық қауіпсіздік архитектурасының негіздері біртіндеп әлсіреп бара жатқанын, ал күштің құқықтан басым түсе бастауы алаңдаушылық туғызатынын атап өтті. Бұл құр сөз емес. Уппсала қақтығыстар деректері бағдарламасының (UCDP) мәліметтері 2025 жылы әлемдегі мемлекетаралық қақтығыстар саны 1946 жылдан бергі ең жоғары деңгейге жеткенін көрсетеді. Соңғы бір жылдың өзінде қарулы қақтығыстарда 37 мыңнан астам бейбіт тұрғын қаза тапты, ал әлем бойынша мәжбүрлі түрде қоныс аударған адамдар саны әлі де 117 миллионды құрайды.
Осы жағдайда АӨСШК-ның институционалдық трансформациясы, яғни форумның толыққанды халықаралық ұйымға айналуы нақты мәнге ие болады. Бұл үдеріс 2022 жылғы Астана саммитінде басталған еді. Бакуде Мемлекет басшысы АӨСШК Жарғысының «жол картасы» ретіндегі маңызын тағы да атап өтті. Бұдан да нақты ұсыныс – превентивті дипломатия тетігін құру. Оның айтуынша, қақтығыстардың алдын алу өзінің табиғаты жағынан да, шығын тұрғысынан да басталып кеткен дағдарысты басқарудан тиімдірек.
АӨСШК ауқымын ескерсек, бұл трансформацияны шеткері мәселе деп қарауға болмайды. Қатысушы мемлекеттер Азия аумағының шамамен 90%-ын қамтып, әлем халқының жартысынан астамын біріктіреді. Бұл – нақты географиялық негізі бар алаң. Егер Жарғы қабылданып, превентивті тетік іске қосылса, ол кем дегенде 28 мүше мемлекетке келіспеушіліктер шиеленіске ұласпай тұрып диалог жүргізудің құрылымдалған арнасын қамтамасыз етеді.
Қандай да бір тараптың рөлін шамадан тыс дәріптеу дұрыс болмас еді. Алайда бұл тетіктің орнығып, шын мәнінде міндетті күші бар құралға айналуы түптеп келгенде мүше мемлекеттердің ортақ ережелер үшін өз егемендігінің бір бөлігін беруге қаншалықты дайын екеніне байланысты. СӨШЖ дәл осы шешуші межеде тұр. Күшке сүйену логикасы қайта оралған кезде ережелер мен диалог алаңдарының болуының өзі тапшы ресурсқа айналады.
