Данара Саранова,
Өңірлермен жұмыс жөніндегі бөлімнің бас сарапшысы,
ҚР Президенті жанындағы ҚЗСИ-дың Шымкент қаласындағы өкілі
Қазақстан халқына 2026 жылғы 28 қазандағы Жолдауында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қоғамдық сананы жаңғыртуға және жаңа қоғамдық әдепті қалыптастыруға ерекше назар аударды. Бұл үдерісте адалдық, заңға құрмет, еңбекқорлық және жеке жауапкершілік қағидаттарына негізделген «Адал азамат» тұжырымдамасы маңызды орын алады. Жастар саясаты үшін бұл бағдарлардың мәні айрықша. Жас ұрпақтың қандай құндылықтарды ұстанатыны ғана емес, олардың күнделікті өмірде, еңбекке, қоғамға және мемлекетке деген көзқарасында қалай көрініс табатыны да маңызды.
2026 жылы жарияланған ресми мәліметтерге сәйкес, Қазақстанда 14 пен 35 жас аралығындағы жастар саны шамамен 6,2 миллион адамды құрайды. Бұл – ел халқының елеулі бөлігі, әрі мемлекеттің алдағы дамуы көп жағдайда осы буынға байланысты. Алайда демографиялық әлеуеттің өзі қоғамдық ілгерілеуге кепіл бола алмайды. Жастардың білім алуға, кәсіби өсуге, жұмысқа орналасуға және қоғамдық өмірге қатысуға қандай мүмкіндіктері бар екені де маңызды. Дәл осындай жағдайда кәсіби дағдылармен қатар дербестік, жауапкершілік және шешім қабылдауға дайындық қалыптасады.
Сонымен бірге жастардың барлығы білім беру және еңбек үдерістеріне бірдей дәрежеде тартылмаған. Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2026 жылдың II тоқсанында NEET санатындағы жастардың үлесі 5,7%-ды, ал 15–34 жас аралығындағы азаматтар арасындағы жастар жұмыссыздығының деңгейі 2,9%-ды құрады. Бұл – екі түрлі көрсеткіш: NEET санатына жұмыссыздар ғана емес, оқымайтын, кәсіптік даярлықтан өтпейтін әрі жұмыс іздемеуі де мүмкін жастар кіреді. Сондықтан жастар жұмыссыздығының көрсеткіші әлеуметтік ықпалдасудың барлық қырын қамтымайды. Жастардың бір бөлігі үшін мамандық алу, еңбек нарығына шығу және өз әлеуетін іске асыру мәселелері әлі де өзекті. Еңбекқорлық пен жеке жауапкершілікке бағдар қалыптастыру білім алуға, кәсіби дамуға және өзін-өзі жүзеге асыруға қолжетімді мүмкіндіктермен ұштасуы тиіс.
Бүгінде жас ұрпақтың құндылықтары қайда және қалай қалыптасатыны да маңызды мәселе. Отбасы мен білім беру жүйесі өз рөлін сақтап отырғанымен, цифрлық орта да жастардың әлеуметтенуіне елеулі ықпал етеді. Әлеуметтік желілер қарым-қатынас алаңы ғана емес, табыс, әділдік, қоғамдық нормалар мен жеке мүмкіндіктер туралы түсініктердің қалыптасу көзіне айналды. Мұндай жағдайда жастарға адал, жауапты және заңға бағынатын азамат болу қажеттігін айтумен ғана шектелу жеткіліксіз. Олар осы қағидаттардың білім беру ұйымдарында, мемлекеттік органдарда, кәсіби ортада және күнделікті қарым-қатынаста іс жүзінде жүзеге асатынын көруі маңызды. Өз бетінше шешім қабылдау және әділ өзара іс-қимыл тәжірибесін жинақтау мүмкіндігі тиісті құндылықтардың мінез-құлықта орнығуына ықпал етеді.
Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Жастар саясаты жөніндегі кеңестің отырысында ұсынылған Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институтының әлеуметтанулық зерттеу нәтижелеріне сәйкес, жастардың 85,5%-ы елде жүргізіліп жатқан реформаларды қолдайды және Қазақстан дұрыс бағытта дамып келеді деп есептейді. Бұл – жастардың елдегі өзгерістерге көзқарасын көрсететін маңызды көрсеткіш. Алайда реформаларды қолдау мен қоғамдық өмірге тікелей қатысу бір ұғым емес. Жас азамат мемлекеттік саясатты оң бағалағанымен, өз қаласының, ауданының немесе ауылының мәселелерін шешуге қатыспауы мүмкін. Сондықтан жастардың көңіл күйін зерделеумен қатар, олардың өз бастамаларын ұсынуға, ортақ міндеттерді шешу үшін бірігуге және нәтиже үшін жауапкершілік алуға қаншалықты дайын екенін түсіну маңызды.
Бұл тұрғыда волонтерлік қозғалыстар, жастар бірлестіктері, білім беру ұйымдары мен үкіметтік емес ұйымдар елеулі рөл атқара алады. Олар ынтымақтастықтың практикалық тәжірибесін жинақтауға, бастама көтеруге және өз қатысуының нәтижесін көруге мүмкіндік береді. Алайда мұндай жұмыстың тиімділігін әрдайым өткізілген іс-шаралар немесе тартылған қатысушылар саны арқылы өлшеу мүмкін емес. Жастардың жоба аяқталғаннан кейін де қоғамдық қызметін жалғастыруы, өз бастамаларын ұсынуы, жергілікті атқарушы органдармен диалог орната алуы және ұсыныстарының іс жүзінде қолданылуы әлдеқайда маңызды.
«Адал азамат» тұжырымдамасы жастар тәрбиесіне үйреншікті ақпараттық науқандар мен бір реттік іс-шаралар шеңберінен кеңірек қарауға мүмкіндік береді. Әңгіме адалдық, заңға құрмет, жауапкершілік және қоғамға пайда әкелуге дайындық күнделікті мінез-құлықтың ажырамас бөлігіне айналатын орта қалыптастыру туралы болып отыр. Ол үшін отбасының, білім беру жүйесінің, мемлекеттік органдар мен азаматтық сектордың үйлесімді жұмысы қажет. Жастардың өз мүдделеріне тікелей қатысты мәселелерді талқылауға және шешім қабылдауға қатысуы да маңызды.
Түптеп келгенде, жастар саясатының нәтижесі жас азаматтардың жария етілген құндылықтарды қаншалықты жақсы білетініне және қолдайтынына ғана емес, оларды іс жүзінде жүзеге асыру үшін қандай мүмкіндіктерге ие екеніне де байланысты. «Адал азамат» тұжырымдамасы мен елдің ұзақмерзімді даму міндеттерінің байланысы дәл осы тұста айқын көрінеді: жеке жауапкершілікті түсінуден – дербес әрекетке, қатысуға дайындықтан – қоғам өміріне нақты үлес қосуға қарай қадам жасау.
