Айдар Құрмашев,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
Азиялық зерттеулер бөлімінің басшысы
Қасым-Жомарт Тоқаевтың президенттігінің жеті жылында Қазақстанның халықаралық ұстанымдары анағұрлым берік экономикалық негізге ие болды. 2019 жылдан бері елдің номиналды ЖІӨ-сі 181,7 млрд доллардан 306 млрд долларға, ал жан басына шаққандағы ЖІӨ шамамен 9,8 мың доллардан 15 000 долларға дейін өсті. Қазақстан осы көрсеткіш бойынша Орталық Азиядағы көшбасшылық орнын сақтап отыр. Халықаралық серіктестер үшін бұл нарық ауқымының кеңейгенін және экономикалық ынтымақтастық мүмкіндіктерінің артқанын білдіреді. Сонымен бірге доллармен есептелетін ЖІӨ бағалар мен валюта бағамына тәуелді: оның ұлғаюын азаматтардың нақты табысының өсуімен тікелей теңестіруге болмайды.
Сыртқы сауданың кеңеюі елдің халықаралық экономикалық салмағындағы өзгерістерді нақтырақ бағалауға мүмкіндік береді. 2019 жылдан бері Қазақстанның тауар айналымы шамамен 97,8 млрд доллардан 143,9 млрд долларға дейін, яғни 47%-ға, ал экспорт 58,1 млрд доллардан 79 млрд долларға дейін, яғни 36%-ға өсті. Бұл — номиналды өсім, алайда ол пандемиядан және халықаралық жағдайдың өзгеруінен кейін де елдің сыртқы экономикалық байланыстары елеулі көлемде сақталғанын көрсетеді. Экспорт географиясы да көпвекторлы саясаттың практикалық мазмұнын айқындайды: 2025 жылы қазақстандық жеткізілімдердің 19,8%-ы Италияға, 19,2%-ы Қытайға, 10,3%-ы Ресейге тиесілі болды. Әртүрлі нарықтармен жұмыс істеу экономикалық тұрақтылықтың қажетті шарты болып қала береді.
Сонымен қатар экспорт құрылымы қол жеткізілген нәтижелердің шегін көрсетеді. 2025 жылы шикі мұнай мен өңделмеген мұнай өнімдері экспорттық түсімнің 50,5%-ын қамтамасыз етті. Жалпы тауар айналымы ұлғайғанымен, экспорт бір жылда 3,2%-ға қысқарды. Сондықтан сыртқы сауданың өсуі әзірге шикізатқа тәуелділіктің еңсерілгенін білдірмейді. Халықаралық ұстанымдарды нығайтудың келесі кезеңі табысы мұнай нарығындағы конъюнктураға азырақ тәуелді өңделген өнімдер мен қызметтер экспортын ұлғайтумен байланысты.
Орталық Азияның экономикалық жақындасуындағы Қазақстанның рөлі ерекше маңызды. Еуразиялық даму банкінің (ЕДБ) мәліметтері бойынша, өткен жылы ел аймақ елдері арасындағы сауданың барлық тауарларының 54%-ын құрады, бұл 6,6 миллиард долларды құрады. Аймақішілік жалпы сауда 12,3 миллиард долларға жетті, бұл 2020 жылмен салыстырғанда екі есеге жуық өсті. Астық өнімдері, қара металдар және күнбағыс майы Қазақстанның көршілес елдерге экспортында маңызды орын алады. Бұл құрылым аймақтық ынтымақтастықтың нақты салалардың өнімдеріне сұраныс тудыратынын көрсетеді. Қазақстан үшін көршілес экономикалардың дамуы өз нарығын кеңейтуді білдіреді, сондықтан аймақтық көшбасшылықты жалпы өсімге деген қызығушылық тұрғысынан қарастырған жөн.
Ең айқын нәтижелердің бірі көлік баламаларын әзірлеу болды. Қазақстан Сыртқы істер министрлігінің мәліметтері бойынша, Транскаспий халықаралық көлік бағыты бойынша жүк тасымалдау көлемі 2020 жылы шамамен 0,8 миллион тоннадан 2025 жылы 4,1 миллион тоннаға дейін өсті. Соңғы көрсеткіш 2024 жылғы деңгейден төмен болғанымен, қарастырылып отырған кезеңде бағыттың ауқымы айтарлықтай өсті. Қазақстан, Әзірбайжан және Грузия арасында бірлескен оператордың құрылуы тарифтерді, декларацияларды және цифрлық шешімдерді үйлестіруге мүмкіндік берді. Теңізге шығу жолы жоқ ел үшін қосымша бағыттар жеткізу әдістерін кеңірек таңдауды және белгілі бір бағыттардағы үзілістерге осалдығын азайтуды білдіреді. Міне, осы жерде дипломатиялық келісімдер өлшенетін экономикалық маңызға ие болады.
Өзгерістер қаржылық тұрақтылықтың халықаралық бағалауынан да көрініс тапты. 2024 жылғы қыркүйекте Moody’s Қазақстанның егемен кредиттік рейтингін Baa1 деңгейіне дейін көтерді. Бұл — аталған агенттіктің шкаласы бойынша ел тарихындағы ең жоғары көрсеткіш. 2026 жылғы қыркүйекте рейтинг тұрақты болжаммен расталды. Оны қолдайтын факторлардың қатарында мемлекеттік борыштың төмен деңгейі мен елеулі халықаралық резервтер аталды. Сыртқы экономикалық саясат үшін бұл маңызды ресурс: мемлекеттің кредит төлеу қабілеті капитал тарту шарттарына ықпал етеді. Дегенмен рейтинг борыштық міндеттемелерді орындау қабілетін бағалайды және бәсекелестік, инвесторларды қорғау немесе реттеу сапасы жөніндегі бағалауды алмастырмайды.
Тұрғын үй құрылысы экономиканың халықаралық беделінің негізін қалаушы ішкі мүмкіндіктерін сипаттайды. 2019 жылы Қазақстанда 13,1 млн м² тұрғын үй пайдалануға берілсе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 20 млн м²-ден асты. Жылдық көлем шамамен бір жарым есеге ұлғайды. Салыстыру үшін: Өзбекстанның 2025 жылғы ресми статистикасында 15,9 млн м² көрсетілген. Қазақстанның көрсеткіштері құрылыс нарығының және онымен байланысты салалардың ауқымын көрсетеді. Ұлттық статистика бюросының 2025 жылға жарияланған деректеріне сәйкес, тұрғын үйлердің шамамен 90%-ын жеке құрылыс салушылар пайдалануға берген. Бұл — экономикадағы көптеген қатысушылардың жұмысының нәтижесі. Мұндай өсімнің әлеуметтік қайтарымын тұрғын үйді сатып алу мен жалға алудың қолжетімділігі, инженерлік желілермен қамтамасыз етілуі және қалалық ортаның сапасы тұрғысынан да бағалау қажет.
Мектеп құрылысының халықаралық бәсекеге қабілеттілікпен байланысы ұзақ мерзімді сипатқа ие. Үкіметтің бағалауынша, жеті жыл ішінде 1 300-ден астам жаңа мектеп салынды. ҚР Оқу — ағарту министрлігінің мәліметінше, «Келешек мектептері» жобасы аясында 460 мың оқушы орнына арналған 217 мектеп салынды; үш ауысымды мектептер саны мен орын тапшылығы төрт есе қысқарды. Бұл нәтижелер білім беру инфрақұрылымына қолжетімділіктің кеңейгенін білдіреді. Келесі міндет — оқушылардың дағдыларын тиісінше жақсартуға қол жеткізу: PISA-2025 деректеріне сәйкес, зерттеуге қатысқан қазақстандықтардың 36%-ы оқу сауаттылығының ең төменгі деңгейіне жеткен, ал ЭЫДҰ бойынша орташа көрсеткіш 69%-ды құрайды. Технологиялық өндірістерді тарту және отандық бизнесті дамыту үшін болашақ қызметкерлерді даярлау сапасы шешуші мәнге ие болады.
Цифрлық мемлекеттік басқару саласындағы халықаралық ілгерілеу салыстыруға болатын көрсеткіштерден көрініс тауып отыр. Қазақстан БҰҰ-ның электрондық үкіметті дамыту рейтингінде 2018 жылғы 39-орыннан 2024 жылғы зерттеуде 193 мемлекеттің арасында 24-орынға көтерілді. Бұл нәтиже елдің басқарушылық және технологиялық шешімдер бойынша халықаралық тәжірибе алмасуға қатысу мүмкіндіктерін кеңейтеді. Сонымен қатар ол ел ішіндегі талаптарды да күшейтеді: цифрлық сервистерді дамыту олардың қолжетімділігімен, сенімділігімен және пайдаланушылар деректерінің қорғалуымен қатар жүруге тиіс.
Ірі дипломатиялық жетістіктердің бірі Алматыда Орталық Азия мен Ауғанстанға арналған Тұрақты даму мақсаттары бойынша БҰҰ аймақтық орталығының құрылуы болды. Қасым-Жомарт Тоқаев 2019 жылы Бас Ассамблеяда ұсынған бастама 2025 жылы институционалдық тұрғыдан рәсімделді: 152 мемлекет бірлескен демеушілігімен консенсус арқылы қарар қабылданды, тамыз айында Қазақстан мен БҰҰ арасында орталықты орналастыру туралы келісімге қол қойылды. Бұл ұлттық ұсыныстың тұрақты халықаралық тетікке айналу жолының нақты мысалы. Қазақстан аймақтық басымдықтарды, халықаралық сараптаманы және даму бағдарламаларын біріктіру үшін қосымша мүмкіндіктерге ие болады. Бұл жетістіктің практикалық құндылығы аймақ елдері үшін бірлескен жобалар мен нәтижелермен анықталады.
