Замира Жолдасқызы, ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ
Экономикалық саясатты талдау бөлімінің бас сарапшысы
Су қауіпсіздігі негізгі экономикалық тұрақтылық шарттарының біріне айналып келеді. Қазақстан мен Ресей үшін мәселе қолда бар су ресурстары көлемінде ғана емес, сонымен қатар олардың жай-күйін алдағы ондаған жылға болжай алу қабілетінде де жатыр. Өндірістерді орналастыру, ауыл шаруашылығын, энергетиканы, қала мен көлік инфрақұрылымын дамыту жөніндегі шешімдер гидрологиялық дерек сапасына, болжам дәлдігіне және мемлекетаралық үйлестіру тиімділігіне байланысты.
Қазақстандағы жерүсті су ағынының шамамен 45%-ы ел аумағынан тыс жерде қалыптасады, ал сегіз су шаруашылығы бассейнінің жетеуі трансшекаралық сипатқа ие. Мұндай географиялық жағдай Қазақстан үшін өңірлік су ынтымақтастығын дамытудың маңызын арттырады. Орта Азия, Ресей және Қытай су жүйелерінің тоғысында орналасқан Қазақстан бірлескен болжауды дамытуға, гидрологиялық деректермен алмасуға және трансшекаралық өзендерді басқарудың келісілген тәсілдерін қалыптастыруға мүдделі.
Су біртіндеп экономикалық жоспарлаудың бастапқы параметрлерінің біріне айналып келеді. Жаңа өндіріс орналастыру, суармалы жер кеңейту, энергетикалық нысан салу, қала мен көлік инфрақұрылымын дамыту туралы шешімдер он немесе жиырма жылдан кейін су теңгерімінің қандай болуы мүмкін екенін түсінуді талап етеді. Келісілген сценарийлердің болуы сумен жабдықтау қажеттіліктерін алдын ала ескеруге, инфрақұрылым параметрлерін таңдауға және оны бейімдеуге жұмсалатын болашақ шығындарды бағалауға мүмкіндік береді.
Бұл өзара байланыс Ертіс бассейнінде ерекше айқын көрінеді. Өзен Қытайды, Қазақстанды және Ресейді біртұтас гидрологиялық жүйеге біріктіреді. Қазақстанның бассейн орта бөлігінде орналасуы елге су ресурстарын ұлттық деңгейде басқаруды неғұрлым ауқымды мемлекетаралық ынтымақтастықпен ұштастыруға мүмкіндік береді.
Қазақстан мен Ресей арасында осындай өзара іс-қимылдың институционалдық негізі қалыптасқан. 2010 жылғы үкіметаралық келісім трансшекаралық су нысандарын бірлесіп пайдалану мен қорғауды, ақпарат алмасуды және су шаруашылығы іс-шараларын үйлестіруді көздейді. Оның шеңберінде Бірлескен комиссия және трансшекаралық өзендер бассейндері бойынша мамандандырылған жұмыс топтары қызмет етеді.
2024 жылғы ауқымды су тасқындарынан кейін өзара іс-қимыл қосымша практикалық мазмұнға ие болды. 2025 жылы көктемгі су тасқыны мен тасқын суларды өткізу жөніндегі бірлескен жұмыс тобы құрылды. 2026 жылы тараптар Жайық, Тобыл, Есіл және Ертіс бассейндерінде тасқын суларды өткізу сценарийлерін келісіп, су тасқынына дайындық және оның өту кезеңінде гидрологиялық деректермен күнделікті алмасуды ұйымдастырды.
Бұл жұмыстың экономикалық құндылығы болжамдылықты арттырудан көрінеді. Салыстырмалы гидрологиялық деректермен уақтылы алмасу тараптарға су қоймаларының жұмыс режимдерін алдын ала түзетуге, сумен жабдықтауды жоспарлауға, инфрақұрылымды су тасқынына дайындауға және жаңа жобаларды әзірлеу кезінде су тәуекелдерін ескеруге мүмкіндік береді. Нәтижесінде ақпарат алмасу экономикалық және инфрақұрылымдық жоспарлаудың маңызды элементіне айналады.
Каспий мәселесі де ерекше назар аударуға лайық. БҰҰ Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасының бағалауы бойынша, 1990 жылдардан бері Каспий теңізінің деңгейі шамамен екі метрге төмендеген. Еділ су ағынының шамамен 80%-ын қамтамасыз етеді, сондықтан оның ағынының өзгеруі мен бассейндегі климаттық үдерістер бүкіл Каспий жүйесінің жай-күйіне әсер ететін факторлардың қатарына жатады.
Теңіз деңгейінің төмендеуі транскаспийлік тасымалдар мен порт инфрақұрылымының дамуы аясында қосымша маңызға ие болып жатыр. Гидрологиялық режимнің өзгеруі кеме қатынайтын арналардың тереңдігіне, порттардың жұмыс жағдайларына, түбін тереңдету жұмыстарының көлеміне және инфрақұрылымдық жобалардың параметрлеріне әсер етуі мүмкін. Дүниежүзілік банк те Каспий деңгейі төмендеуін Орта дәліздің ұзақ мерзімді дамуына төнетін тәуекел қатарына жатқызады. Сондықтан теңіз деңгейінің өзгеру сценарийлерін көлік және инвестициялық жоспарлау кезінде ескерген жөн.
Каспий проблематикасы көпжақты сипатқа ие және жағалаудағы бес мемлекеттің барлығының өзара әрекеттесуін көздейді. Осы көпжақты ынтымақтастық құрылымы аясында Еділ бассейнінің Каспий су теңгеріміне әсерін, екі елдің жағалау сызығы ұзындығын, сондай-ақ олардың көліктік, энергетикалық және экологиялық мүдделерін ескере отырып, Қазақстан мен Ресей ынтымақтастығы елеулі практикалық рөл атқара алады. Бірлескен зерттеулер мен деректер алмасу бес мемлекеттің ынтымақтастығын алмастырмай, қолданыстағы Каспий тетіктерін толықтыра алады.
Осы тұрғыдан алғанда, 2026 жылғы 24–25 шілдеде Омбы қаласында өткен Қазақстан мен Ресейдің XXII өңіраралық ынтымақтастық форумы ерекше маңызға ие болды. Оның бағдарламасында су ресурстары мәселелері көлік, өнеркәсіп және өңіраралық күн тәртібімен ұштастырылған. Жекелеген сессиялар су жолдарын дамытуға және Ертістегі экологиялық әріптестікке арналған. Бұл су мәселелерін инфрақұрылыммен, инвестициялармен және өңірлердің дамуымен өзара байланыста қарастыруға мүмкіндік береді.
Форум ынтымақтастықтың бірнеше деңгейін біріктіруге мүмкіндік береді. Мемлекетаралық диалог стратегиялық бағдарларды айқындайды. Өңірлік деңгей өзендер мен инфрақұрылымның жай-күйіне тікелей байланысты шекаралас облыстардың мүдделерін ескеруді қамтамасыз етеді. Салалық деңгей су шаруашылығы органдарының, көлік компанияларының, бизнестің және ғылыми ұйымдардың өзара іс-қимылына жағдай жасайды.
Осылайша, су факторын ескеру Қазақстан мен Ресейдің ұзақ мерзімді экономикалық жоспарлауының сапасын арттыра алады. Омбыдағы форум гидрологиялық мәселелерді көлік, өнеркәсіп, климат және өңіраралық күн тәртібімен өзара байланыста қарастыруға арналған алаң қалыптастырады. Қазақстанның бірлескен тәсілдерді қалыптастыруға қатысуы инвестициялық шешімдердің болжамдылығын арттыруға және өңірлік ынтымақтастықты дамытуға ықпал ете алады.
