Азамат Жансейітов,
ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ-дың Қарағанды облысындағы өкілі,
Өңірлермен жұмыс бөлімінің бас сарапшысы
Соңғы жылдары көптеген елдерде, әсіресе жастар арасында, кітап оқуға деген қызығушылықтың төмендеуі жиі талқылануда. Халықаралық зерттеулердің деректеріне сәйкес, адамдардың едәуір бөлігі ұзақ мәтіндерді сирек оқып, оның орнына қысқа цифрлық контентті, әлеуметтік желілер мен бейнеплатформаларды көбірек тұтынатын болған. Алайда бұл оқу тәжірибесінің әлеуметтік құбылыс ретінде жойылып бара жатқанын білдірмейді. Керісінше, оқу мәдениетінің өзі мен оның қоғамдағы рөлі өзгеріске ұшырауда. Осындай жағдайда оқуды дәріптеуге, кітапхана инфрақұрылымын дамытуға және әдеби бастамаларды қолдауға бағытталған шаралардың өзектілігі арта түседі. Мемлекет басшысы қол қойған оқу мәдениетін дамыту және зерделі ұлт қалыптастыру туралы Жарлық осы саланың стратегиялық маңызын айқындайтын маңызды белгі болды. Құжат оқу мәдениетін дамыту тек білім беру мен мәдениет мәселесі ғана емес, сонымен қатар адами капиталдың сапасымен, азаматтық жауапкершілік деңгейімен және қоғамның зияткерлік әлеуетімен тығыз байланысты екенін көрсетеді.
Бүгінде кітап оқуға деген қызығушылықтың төмендеуі жаһандық сипат алып отырғаны назар аудартады. Ұлыбританиядағы National Literacy Trust ұйымының 5 пен 18 жас аралығындағы 114 970 бала мен жасөспірім арасында жүргізген зерттеуіне сәйкес, 2025 жылы жастардың тек 32,7%-ы бос уақытында кітап оқуды ұнататынын айтқан. Бұл – соңғы жиырма жылдағы ең төмен көрсеткіш. Сонымен қатар, 8–18 жас аралығындағы жасөспірімдердің тек 18,7%-ы ғана күн сайын кітап оқиды. Зерттеушілер әсіресе ұл балалар мен бастауыш сынып жасындағы балалар арасында оқуға деген қызығушылықтың қарқынды төмендеп жатқанын атап өтеді.
Халықаралық зерттеулер оқу жиілігінің төмендеуімен қатар, оқуға ынталандыратын факторлардың да өзгергенін көрсетеді. Жасөспірімдердің шамамен 38%-ы кітап сүйікті фильмімен немесе сериалымен байланысты болса оқуға қызығатынын айтса, 37%-ы кітап мазмұны өздерінің қызығушылықтары мен хоббилеріне сәйкес келген жағдайда оқитынын көрсеткен. Ал респонденттердің үштен біріне жуығы кітаптың тартымды атауы мен мұқабасына назар аударады. Бұл кітап оқудың толықтай жойылып кетпей, қазіргі цифрлық және визуалды мәдениетпен біртіндеп кірігіп жатқанын көрсетеді.
Қазақстан да осыған ұқсас үрдістермен бетпе-бет келуде. Қазақстандық қоғамдық даму институтының (ҚҚДИ) 2400 респондент арасында жүргізген «Дәстүрлерді жаңғырту: қоғамдағы жаңа мінез-құлық нормалары» атты аналитикалық есебінің деректеріне сәйкес, қазақстандықтардың 51,2%-ы соңғы бір жыл ішінде бірде-бір кітап оқымаған. Тағы 29%-ы жылына бірден үш кітапқа дейін оқумен шектелген. Респонденттердің тек 10,1%-ы төрттен алты кітапқа дейін оқыса, жылына оннан астам кітап оқитындар үлесі небәрі 4,8%-ды құрайды.
ҚҚДИ зерттеуі кітап оқудың халықтың күнделікті бос уақыт құрылымында әлі де тұрақты орын ала қоймағанын көрсетеді. Бос уақытты өткізудің ең танымал түрлері ретінде туыстармен және достармен араласу, үй шаруасымен айналысу, интернетті пайдалану, теледидар көру және серуендеу аталған. Ал кітап пен газет оқуды респонденттердің тек 11,8%-ы таңдаған. Басқаша айтқанда, кітап әзірге цифрлық және ойын-сауық контентімен бәсекеде ұтылып отыр.
Сонымен қатар зерттеу нәтижелері маңызды әлеуметтік заңдылықтарды да айқындайды. Оқу белсенділігінің деңгейі білім мен табыс мөлшерімен тікелей байланысты: адамның әлеуметтік-экономикалық мәртебесі жоғарылаған сайын оның кітап оқу ықтималдығы да артады. Әйелдер ерлерге қарағанда әлдеқайда белсенді оқиды, ал кітапқа ең жоғары қызығушылықты жастар мен аға буын өкілдері танытады. Ең аз оқитын топ ретінде 29 бен 45 жас аралығындағы азаматтар анықталған. Дәл осы топ елдің экономикалық белсенді адами капиталының негізгі бөлігін құрайды.
Осының бәрі бүгінгі таңда оқу мәдениетінің тек гуманитарлық емес, сонымен қатар әлеуметтік-экономикалық мәселеге айналғанын көрсетеді. Цифрлық экономика жағдайында сыни ойлау дағдыларының, үлкен көлемдегі ақпаратты талдау қабілетінің, мәтіндермен жұмыс істеудің және дербес қорытынды жасаудың маңызы арта түсуде. Ал осы құзыреттерді қалыптастыратын негізгі тәжірибелердің бірі – кітап оқу.
Сонымен қатар оқудың өзі де өзгеруде. Бұрын кітап негізінен білім беру процесінің бір бөлігі ретінде қабылданса, бүгінде ол өмір салты мен мәдени бірегейліктің элементіне айналып келеді. Бұл үрдіс әсіресе жастар арасында айқын байқалады. Әлеуметтік желілерде кітап қауымдастықтары, әдеби Telegram-арналар, BookTok форматтары, кітап клубтары мен оқу марафондары белсенді дамуда. Адамдар кітапты жеке ғана емес, ұжымдық түрде де оқып, шығармаларды талқылап, авторларды ұсынып, кітап төңірегінде жаңа әлеуметтік орта қалыптастыруда.
Бір қызығы, цифрлық орта бір мезгілде әрі сын-қатер, әрі кітап оқуды насихаттау құралы болып отыр. Бір жағынан, қысқа контенттің үздіксіз ағыны адамның ұзақ уақыт бойы назарын шоғырландыру қабілетін әлсіретеді. Екінші жағынан, онлайн-платформалар жастарға өздері үйренген коммуникация форматтары арқылы кітаптарды табуға мүмкіндік береді. Бұл цифрлық дәуірге бейімделген жаңа оқу мәдениетін қалыптастыру тұрғысынан ерекше маңызды.
Кітапханалар мен оқу инфрақұрылымының рөлі де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Қазіргі кітапханалар дәстүрлі кітап сақтау орындарынан қоғамдық және білім беру кеңістіктеріне біртіндеп айналып келеді. Көптеген елдерде олар дәрістер, пікірталастар, коворкингтер, балалар бағдарламалары мен мәдени іс-шаралар өткізілетін алаңдарға айналған. Қазақстан үшін мұндай форматтарды дамыту өңірлік және ауылдық деңгейде ерекше маңызды, өйткені кітапхана көбіне зияткерлік ортаның қолжетімді аз ғана орталықтарының бірі болып қала береді.
Сонымен қатар оқу мәдениетін дамыту отандық кітап шығару ісі мен әдеби индустрияны қолдаумен де тығыз байланысты. Әрбір кітаптың артында авторлардың, аудармашылардың, редакторлардың, дизайнерлердің, баспалардың және баспаханалардың еңбегі тұр. Сондықтан кітап оқуға деген қызығушылық халықтың білім деңгейіне ғана емес, жалпы елдің мәдени экономикасының дамуына да ықпал етеді.
Жалпы алғанда, қазіргі қоғам кітап оқудан бас тарту кезеңінде емес, оның рөлін қайта пайымдау кезеңінде тұр деп айтуға болады. Цифрлық дәуірде кітап терең ойлауды, зейінді шоғырландыруды және күрделі ақпаратпен жұмыс істеу қабілетін қалыптастыратын маңызды құрал ретінде қайтадан алдыңғы қатарға шығуда. Сондықтан оқу мәдениетін дамыту біртіндеп қоғамның ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігін айқындайтын факторлардың біріне айналуда.
Түптеп келгенде, кітап оқу мәселесі – болашақтағы адами капиталдың қандай болатыны туралы мәселе: тек ақпаратты жылдам тұтынатын ба, әлде сыни ойлайтын, талдайтын және жаңа идеялар жасай алатын тұлға ма? Осы сұрақтың жауабы елдің зияткерлік және мәдени дамуын, сондай-ақ оның ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігін айқындайды.
